Za czasów monarchii w armii francuskiej nie było właściwie jednostek większych niż pułki. Dopiero perspektywa konfliktu zbrojnego skłoniła ministra wojny do utworzenia trzech pierwszych armii. Na mocy dekretu podpisanego 14 grudnia 1791 roku przez Ludwika XVI powstały: Armia Północy, pod dowództwem gen. Rochambeau; Armia Centrum - gen. Lafayette'a; Armia Renu - gen. Birona. 13 kwietnia 1792 roku, tydzień przed wybuchem wojny z Austrią, powstała czwarta armia, zwana Armią Południa, pod dowództwem gen. Montesquiou-Fezensaca.
Pierwsza rewolucyjna kampania 1792 roku wykazała, że istniejące armie są jednostkami zbyt wielkimi, a więc trudnymi w dowodzeniu i manewrowaniu. Wobec tego 1 października 1792 roku Armię Centrum przemianowano na Armię Mozeli pod dowództwem gen. Beurnoville'a. Powołano również Armię Wogezów pod dowództwem gen. Custine'a. Armię Południa podzielono na: Armię Alp, pod dowództwem gen. Kellermanna; Armię Pirenejów, pod dowództwem gen. Serrana. 21 października 1792 roku powołano Armię Wewnętrzną pod dowództwem gen. Berruyera. Kilka dni później z Armii Alp wyodrębniono Armię Italii.
Na początku 1793 roku wprowadzono nowe podziały. Armię Pirenejów podzielono na: Armię Pirenejów Zachodnich, pod dowództwem gen. D'Elbecqa, i Armię Pirenejów Wschodnich, pod dowództwem gen. Deflersa. W kwietniu 1793 roku pojawiła się Armia Sables d'Olonne, zwana później Armią Zachodu. Strzegła ona wybrzeża Oceanu Atlantyckiego od ujścia Girondy do ujścia Loary, pierwszym dowódcą został gen. Berruyer. W tym czasie utworzono też: Armię Wybrzeża Brestu, Armię Wybrzeża Cherbourga, Armię Wybrzeża La Rochelle, która strzegła wybrzeża Oceanu Atlantyckiego od ujścia Girondy do ujścia Loary. W październiku 1793 roku Armia Zachodu, przeznaczona do zwalczania powstania w Wandei, połączyła się z Armią Wybrzeża La Rochelle.
Modyfikacje podziału wojsk rewolucyjnych na poszczególne armie były dosyć częste, a ich liczba zależała również od sytuacji na frontach. Podczas zwycięskich ofensyw łączono po dwie, a nawet po trzy armie (np. w czerwcu 1794 roku z armii Mozeli, Ardenów i Północy utworzono jedną Armię Sambry i Mozy). W trakcie odwrotów natomiast liczba armii z reguły wzrastała.
Wytworzył się też podział sił zbrojnych według zadań, jakie miały realizować poszczególne armie. Od 1792 roku istniał front włoski. Działała na nim Armia Italii, broniąca Francji przed wojskami austriackimi i małych państewek włoskich; przetrwała aż do 1815 roku. Zagrożenie ze strony Anglii zmusiło władze rewolucyjne już w 1792 do rozmieszczenia części sił na wybrzeżach. Armie wyspecjalizowane w obronie wybrzeża za czasów Napoleona otrzymywały dodatkowe zadanie ścisłej blokady kontynentu w celu udaremnienia handlu z Anglią. Działały do 1815 roku. Konieczność stłumienia powstania w Wandei, jak i ochrony kraju przed spiskami rojalistycznymi, skłoniły władze Republiki do utworzenia drugiej Armii Wewnętrznej, istniejącej również do 1815 roku. W 1798 roku pojawiła się pierwsza armia przeznaczona do działań poza Europą, nazwana początkowo "Lewym skrzydłem Armii Anglii", stała się Armią Wschodu, kiedy pod rozkazami Bonapartego wylądowała w Egipcie. Armią, liczącą 54 tyś. żoł. w pięciu dywizjach piechoty, dowodził gen. Kleber, Reynier, Desaix, Bon i Menou.
Ważnym etapem w kształtowaniu nowoczesnej organizacji armii francuskiej była kampania 1800 roku. Powstały wówczas: Armia Renu, licząca 100 tyś. żoł. pod dowództwem gen. Moreau, w 1800 roku składała się z: korpusu gen. Sainte-Suzanne'a, korpusu gen. Gouviona Saint-Cyra, korpusu gen. Lecourbe'a, rezerwy pod osobistym dowództwem Moreau, kawalerii gen. d'Hautpoula oraz Armia Italii (Rezerwowa), pod rozkazami Bonapartego, działająca na froncie włoskim, licząca 55 tyś. żołnierzy Składała się z: awangardy gen. Lannesa, zgrupowania gen. Duhesme'a, zgrupowania gen. Victora, kawalerii gen. Murata, gwardii konsularnej.
Po pokoju w Luneville armie Renu i Italii rozformowano. Wojska francuskie dzieliły się teraz przejściowo na Armię Bretanii (Augereau), Armię Zachodu (Bemadotte), Armię Południa (Murat), korpus obserwacyjny Girondy (Leclerc), korpus w Republice Cisalpińskiej (Moncey) i korpus w Republice Helweckiej (Montchoisy). Dochodziła do tego Armia Wschodu, odcięta w Egipcie, pod rozkazami gen. Menou.
12 października 1803 roku Bonaparte nakreślił schemat organizacyjny "wielkiej ekspedycji" przeciwko Anglii. Armię mającą w niej uczestniczyć podzielono na obozy St-Omer, Bruges i Montreuil oraz rezerwę. Wszystkie obozy i rezerwa miały własne sztaby. Powstał też Sztab Główny - zaczątek przyszłego sztabu Wielkiej Armii.
W korespondencji ministra wojny Berthiera z Bonapartem w 1804 roku pojawia się termin "Armia Wybrzeży Oceanu" na określenie całości sił skupionych w obozach nad kanałem La Manche. Do inwazji nie doszło, francuska flota nie była bowiem w stanie zapewnić bezpiecznego transportu wojsk przez kanał La Manche.
29 sierpnia 1805 roku decyzją cesarza Armię Wybrzeży Oceanu przekształcono w Wielką. Po raz pierwszy w czasach napoleońskich pojawił się wówczas ten termin, stosowany wprawdzie już wcześniej, za Starego Porządku, ale wtedy oznaczał on całość francuskich sił zbrojnych. Tym razem nazwą tą określano zasadniczą część armii, pozostającą pod bezpośrednimi rozkazami cesarza. W skład tak rozumianej Wielkiej Armii nie wchodziły pozostałe dywizje.

Dalej >>>