Napoleon.org.pl

Napoleon.org.pl

Deutsch

Strona główna | Guerra de la Independencia | Biblioteka Barwy i Broni

Biografie | Wojny | Wojska | Epizody | Polonica | Historia ożywiona | OSEN | Varia | Forum | Redakcja

	Biblioteka źródeł
	Do Wnuków Wam To Dzieło Dedykuję Niech jak kto chce krytykuje Tak pięknie to wydaję Szczerą Prawdę ja wyznaję Po co kłamać po co zmyślać Jam co widział chciał tu skryślać Nie dla chluby ani sławy Lecz dla mych wnuków dla zabawy By ciekawość zaspokoić Tu musiałem sił podwoić Poetyckie me talenta Musiał wiązać w Rymów pęta Jeśli będą gdzieś splątane Przebaczą Wnuki kochane Czesławowi Dziadulowi 1. Śpiewać czyny Bohatera Do pisania kto zabiera Czy historyk czy Poeta niech podsyca ta podnieta 2. By nie łudzić świat baśniami a nie nudzić scen waśniami Lecz przedstawić rzecz rzetelną Prawdę czystą mężów dzielną 3. Nie wzywajmy Dawnych Bogów z Piorunami z Diabłem Rogów co tam zdobią Illiadą w naszych czasach będzie wadą 4. Choć byłaby chęć ma szczera naśladować styl Homera ale na co to się przyda w cudzych piórach Ptak źle wyda 5. Nie mam siły z nim się równać Jeśli może coś mnie udać Kilka wierszy z Dziejów sklecić Więc nie chciejcie mnie zaprzeczyć 6. Bom przedstawił com oglądał Co Napoleon działać żądał w Ruskim kraju w Jednym Roku w tak olbrzymim Wojska kroku 7. Patrz na kartę Europy a gdy pójdziesz za nim w tropy Wnet zadziwią Jego Czyny Jakie odniósł On wawrzyny 8. Wszystkie prawie państw stolice Ozdabiały laurem lice Napoleon Bonaparta (a) Czynów jego głośna karta 9. Pobił Niemcy, Włochy, Prusy Zajął Polskę zgromił Russy Dawniej Egipt Czyny Wsławił Już Hiszpanów nawet dławił 10. Braci Szwagrów Królmi robił I Cesarską skroń swą zdobił Króle obce mu kłaniali I rozkazom hołdowali 11. Nie mógł tylko upokorzyć Brytan zawsze musiał srożyć Anglik wszystkich nie raz burzył Europę całą zdurzył 12. Aby jego nie słuchali Bo na morzu panowali On chciał władzę ich ukrócić Ciężkie jarzmo Anglów zrzucić 13. Już narody hołdowały kontyngense pewne dały aby Rossyę też przymusić Chciał potęgę w gnieździe zdusić 14. Jaką miała na północy Zawsze mając Polskę w mocy Rossyia sama nie wiedziała Jakie wewnątrz siły miała 15. One splotły laury wieńce mróz głód wierni sprzymierzeńce nastawiły chciwe paszcze Które wojska wszystkie splaszcze 16. Cesarz Aleksander pierwszy (b) Był dla niego jak najszczerszy Lecz Anglicy pokłócili Dwóch monarchów tak zwaśnili 17. Iż zawziętą w(sz)czeli wojnę Stawiąc wojska liczne zbrojne Przeciw siłom całej Rossyi która klęski ciężkie znosi 18. Sześć kroć Wojska tu różnego (c) szło do brzegu Niemnowego wkrótce Litwa Polska cała Napoleona ujrzała 19. z Wojskiem Franków liczne krocie a Rossyiskie w swym odwrocie Znikły jakby śnieg marcowy w ciągu lata już połowy (d) 20. Kowno Grodno i Białystok Kraj nad Niemnem Bugiem wszystek Przeszedł do Napoleona Sam w Wileńską ruszył stronę 21. A w przeciągu dwóch tygodni Jakby Płomień tej pochodni Gdzie się tylko On obróci Ogniem mieczem kraj wywróci 22. Bo te Wojska różnorodne Rozpuszczone często głodne napadali na mieszkańców Ci żałując już wygnańców 23. Nie dawali im pomocy Ulegając sił przemocy Wszyscy jakby w osłupieniu nie myśleli odrodzenia 24. Wilno Litwy już stolica Jak przed ślubem ta Dziewica Sama nie wie jak radować swój rumieniec rada schować 25. Bo przed chwilą tańcowała i w Zakręcie Balowała (e) któż Pochwali - dla Moskali 26. Aleksander zbałamucił, kiedy Litwę raptem rzucił, Swemu Polski Rywalowi Temuż Napoleonowi 27. Płyną Wojska w pogoń dalej, Gdzie Rosyjskie zatrzymali, Już pod Kleckiem i pod Mirem Kręcili się za nim Wirem 28. Jak wąż w lasach się wywija Gdzie ukąsi jad odkryje Tak się bili Rosyianie Jakby przed tym ci poganie 29. Uciekali w swoją drogę Kraj oddając Woli Boga lecz Francuzom nie tak wiodło, Choć Wolności nieśli godło 30. Nieprzyjaciół popychali wszędzie gwałtem zabierali Jak kto może - konie zboże Jullij 26 R(ok)u. 1812. Rozdział II 31. Wszedł do Mińska Xiążę Dawust (f) Karność w wojsku miał on gust Więc powściągał ich marszałek Nie żałując kul tych gałek 32. Tych rozstrzelał maruderów Podprefektów czy to Merów Wszędzie rychło sam ustalał Niż się z Mińska toż oddalał 33. Byłem jemu przedstawiony Jak ochotnik do obrony (g) Gotów znosić trudy blizny opłakanej mej Oyczyzny 34. Wspomnieć na to teraz miło Gdy z nas wielu odmówiło Jam od razu pierwszy zgodził, Bym Oyczyznę mą odrodził w Francuskiej służbie z niemi podrużbie. 35. I tak byłem zapalony sam nie wiedział w jakie strony Los mnie ślepy poprowadzi Tromby sławy słuchać radzi 36. Pożegnawszy więc z Rodziną Rzucam strzelby y pierzynę Siadam na koń z mym rynsztunkiem z małym Rublów też ładunkiem 37. Osi(e)mdziesiąt tylko dano Bo ich w domu już nie miano Bądźcie zdrowi droga Matko Raz ostatni żegnam z Babką (h) 38. Która dzieckiem hodowała Mnie najbardziej żałowała Bracia siostry też kochani w różne strony rozsypani 39. Z Dwuma tylko pożegnałem Już ich więcej nie widziałem Bo mnie w drogę zachwycono Na Rycerskie wzięto łono 40. Już tam było mniejsza o to Czy to upał czy to błoto Każden lezie w przeznaczenie i ja mego nie odmienię 41. Już pod Śmiłowiczami (i) Spotkał się z Kirasyerami Stary Valans im dowodził Gdy na czele ich przewodził 42. Widzi we mnie chęć gotową Choć z Francuską słabą mową Rad przebaczać moje błędy Bierze z sobą do gawędy. 43. Wnet przyrzeka mi opiekę Trudno poznać zrazu człeka Ale Pan Bóg tak osądził By On losem mym rozrządził 44. Jam od niego brał rozkazy Musiał słuchać bez urazy Jadł, pił z nim przy Jego stole Generała spełniał wolę 45. Odtąd służba rozpoczęła Chęć do sławy rychło wzięła, nie zrażony człek trudami Codziennemi też marszami 46. W dzień i w nocy tak spieszyli Aby Rosjan uprzedzili Koło miasta Mohilewa Gdzie Chorągiew ich powiewa 47. Tych Francuskich Batalionów Z których legło dwa szwadronów w niespodzianym tam spotkaniu Bagraciona tych przebraniu 48. Pokryjomo Dniepr za Dźwinę Gdzie nadzieja z nim jedyna Połączenia prawie zgasła Odgłos Harmat dały hasła (k) 49. Spieszym rychło do Bychowa Zapalona moia głowa, Rada widzieć plac potyczki koło Sułtanowki rzeczki. 50. Im się bliżej my zbliżali Wojska Franków spieszniej wali Tentent koni brzęk orężów w Tchórzu nawet strach zwycięża 51. Choć harmatne lecą strzały mniej ja one byłem dbały Zręcznie zniemi się wywijał I zająca z strachu mijał (l) 52. Kula blisko przeleciała nad głową gałąź urwała Ale dzięki Opatrzności, Cieszyłem się już z radości 53. Żem skosztował tego chleba Bo każdemu zjeść potrzeba Kto chce zostać tym żołnierzem By go zwano już Rycerzem 54. Dzień się skończył na wygranej (ł) Co ponieśli ciężkie rany Serce może przeszył żalem Lecz to młodych jest zwyczajem 55. Puki z wojną nie oswoją Krwi lękają strzałów boją Po tym wkrótce tak przywykli, strach i bojaźń wstrentem znikli 56. I na trupa tak patrzali, że śmierć z głowy już wygnali Tak to było co dzień z nami Gdy ciskano kul gradami 57. Rosyjanie poszli dalej my w Mohilew znów wracali Tam z Dawustem gdy spotkałem Śmielej w oczy mu patrzałem 58. Bom już sławy w ten czas dożył Rad że mundur szlify włożył I powąchał choć po trochu na potyczce dymu z prochu 59. Po raz pierwszy z pola chwały, Polskie Wojska nas witały; Korpus cały z nami złączył Pot kroplami krwawy sączył 60. I na próżno tu spieszyli Rosyan z Litwy wypuścili Za co książę Poniatowski Smutne cierpiał tam wymówki 61. Lecz to była ta przyczyna Zła komenda Hieronima (m) któren wkrótce odprawiony Król pojechał w swoje strony 62. Gdyby Józeff nim przewodził Tenby Rosyi wiele szkodził. Już za późno mu oddano Gdy zpod Grodna uciekano 63. Trudno często w lasach gonić Trzeba było zdrady chronić Bo Bagracion choć uciekał Z Kozakami złowić czekał. Nieraz w Boru lub we Dworze 64. Wojska nasze już zwichrzone Pod Orszańską poszły stronę I złączyły z armią społem Co kręciły wielkim kołem 65. Aż od Wilna do Witebska Gdzie już sprawa nasza kiepska. Dawno niesie to przysłowie w staroświeckiej Polskiej mowie 66. Które w Trzysta lat sprawdziło Co Litwinom się zdarzyło. Sam Napoleon by zatrzymał I w Witebsku choć zadrzymał 67. Może przyszło do ugody Zgodziły się też narody Tyle krwi by nie przelano Kraj po Dźwinę by oddano 68. Nie mógł tego wyrachować Że Bóg Polskę chciał ratować, niechciał zguby Rosyanina Ta nieszczęścia jest przyczyna 69. Spadła na Napoleona Że w Moskiewską poszedł stronę Wojska były pod Krasnami Z temi i kirasyerami 70. Jam wysłany w bok na zwiady Ledwo sobie mógł dać rady Byłem wkoło otoczony, Mając mało do obrony. 71. Przeciwności zwyciężyłem I z tryumfem powróciłem wiodąc z sobą zbiegów jeńce Zaczął zbierać laurów wieńce 72. Mój generał mnie przedstawił (n) Żem się walnie tutaj sprawił Za Oyczyzny mej obronę Obietnicą pochwalono 73. Tu w południe Bój zaczęto Krasne Szturmem rychło wzięto a nazajutrz bardzo rano (p) Napoleona spotkano 74. Plac objeżdżał boju konno Imieniny obchodzono Tak raz pierwszy Go ujrzałem Aż z radości serca drżałem 75. Oku swemu ledwo wierzył co po świecie sławę szerzył Toż przedemną kilka kroków Stał przed ogniem [z] ręko w boki 76. Z Napoleonem się przywitał Kilka dawał mu zapytań. Vivat Cesarz tu krzyczano I sto razy z harmat dano 77. Napoleon toż radował, Że tak wiele dokazował Bo pod Smoleńsk się podbierał Resztę Polski już wydzierał 78. Którą Ruscy tak trzymali Że mu darmo nie oddali Odgłos harmat z tej fortecy wejść do środka już nam przeczy 79. Lecz ją wkoło otoczono wziąć szturmem postanowiono Kto był świadkiem tej wyprawy 80. I gorącej w boju sprawy Ten okropny stan przedstawi Jeśli mylę niech poprawi 81. Ile legło tam tysięcy Co spłonęło ogniem więcej Gdy zaczęto bombardować i ze wszystkich stron szturmować 82. Staroświeckie stoją mury nie tak łacno łamać z góry Byłem świadkiem wielkiej sceny Pisać można smutne treny 83. Jak Polacy zapaleni wziąć już Smoleńsk upragnieni Dziesięć tysiąc tu stracili Aby chwałą się okryli 84. Jaką z dawna Polak słynął gdy z ochotą za kraj ginoł Tu Grabowski dług wypłacił w środku murów życie stracił 85. Stary Zajączek był raniony Toż Francuzów z naszej strony Dosyć legło: Smoleńsk wzięli Krańce Rosji tu zadrżeli Rozdział III 86. Gore miasto noc dziś cało Gdy huk harmat poprzestało Po tej dziennej krwawej pracy spoczywali tam Polacy 87. Ciesząc siebie tą nadzieją, Odrodzeniem zajaśnieją Ale ona tu spłonęła Chociaż miasto szturmem wzięła 88. Już po wzięciu też Smoleńska Zaczęła się może klęska Stary Valans zachorował Los już ze mnie nie żartował. 89. Chciał generał bym powrócił Jego projekt mnie zasmucił Valansa szczerze kochałem Jakże go porzucić miałem 90. Co miał robić nie wiedziałem Zaświadczenie wydostałem Poszedł szukać nowej służby Z kozakami mojej drużby 91. Do Gruszego musiał chodzić I Nansuty rad mnie zwodzić Bym ia przystał na usługi Jak Donkiszot błondził drugi 92. Byłem wezwan do Murata (r) Zasług była wielka strata W końcu śmiałom zdecydował Davust w Mińsku co przyjmował 93. Niech rozrządza moim losem Cóż miał począć z pustym trzosem (s) Ale Pan Bóg mnie zachował Że ten projekt podyktował. 94. Skorom złożył zaświadczenie Już zasłużył na spojrzenie I na względy u d'Ecmila 95. Wspomnieć miło na te chwile Litując się nad mym stanem Zrobił swoim adiutantem nie odstąpił ani kroku Przy Marszałka służąc boku 96. Choć koledzy zazdrościli Swym starszeństwem uprzykrzyli Lecz że byli to Polacy Jak niektórzy Ci Junacy 97. Nieżyczliwi w powodzeniu w różnym wojny tym zdarzeniu Lecz Francuzi mnie kochali (q) Jak kolegę ratowali 98. Dawust cenił me zasługi By(ł) opiekun z nieba drugi Rosła przy nim moja sława Ranga i Krzyż dla Czesława 99. Co nagrody wydzierali W rejteradzie przepadali Meliery i Zadery 100. Z niemi razem me ordery Daiąc wieczne odpocznienie Kończyć będą wybawienie 101. W tej wyprawie niezabawie Rosjanie uciekając Poszli dalej odpór dając a my silnie nacierali nie raz po skurze dostali 102. Murat odtąd zawsze w przedzie swoje hufce spiesznie wiedzie nieraz Dawust narażony stawać musiał do obrony 103. Jak pod Wiaźmo się spotkali, Ledwo odpór my im dali D'Ecmil z królem się kłócili (r) kilka godzin też się bili () Przypisek Kłutnie Murata z Davustem dotąd tkwią w mej pamięci, które słyszałem kilkakrotnie. Murat nazwał marszałka żułwiem (?). Odpowiedział Dawust tak, tak nie moge zdążyć z konikami polnemi 104. Wojska Franków z Rosjanami Zostawuią nas Panami Miast wsi y całego kraju Rejterady tej zwyczaiu 105. Gdy pod Gżackiem też spotkali Długo placu nie dotrwali, Aż pod Możajsk się zbliżyli Całą siłą się bronili 106. Tu przystąpić mam do dzieła Siła Franków górę wzięła Dnia piątego miesiąc września przyszli wieczór dosyć wcześnie. 107. Pod ten Wielką Bateryę którę ogniem w nocy kryję Obóz stanął nasz w kwadraty Niespodziane znosim straty (s) 108. W swym zapędzie tu Moskale Już nie myślą o swej chwale Rosyanin chce ratować by Matuszkę swą zachować (t) Przypis: Matuszka - Rosjanie przez pieszczote nazywaią stolicę Moskwę 109. Woysko wodza swego zmienia Przyszła pomoc opołczenia Tu Kutuzow na ich czele Dokazywał bardzo wiele (u) 110. To na Persach to z Turkami Dziś ma spotkać z Francuzami wkrótce sława zajaśnieje Rosya składa w nim nadzieje 111. Lecz tu jeszcze ulec musi Bo Napoleon go przydusi Już tak dzielnym uderzeniem że aż wspomnić strach ze drżeniem 112. Dnia 7mego spotykali Cudów męstwa dokazali Jak Francuzy i Rosyanie. Mężnie stali w swoim stanie Rozdział IV Batalia pod Możajskiem borodyńską przez Rosyan nazywana R(ok)u 1812 7b 7m 113. Ledwo czyste wzeszło słońce Lecą strzały z harmat rącze (w) Tysiąc z górą ich zagrało Lecz z Francuską małą chwałą 114. Dawust wkrótce był raniony Ten co wzdychał do korony Polskim Królem pragnął zostać w bok Kartaczem musiał dostać. 115. I mnie kuli wielka siła Swą kontuzyą wywróciła Gęste dymy tak się wzbiły aż horyzont już zakryły. 116. Trudno pojąć wyobrazić Jak zawziętość może razić Człeka z człekiem w tym spotkaniu Cała sztuka na wytrwaniu. 117. Cesarz stoi w swym kwadracie Choć o wielkiej wie już stracie Ale gwardyi nie poruszył Żadną prośbą się nie skruszył. 118. Murat z Nejem popisywał Laur zwycięski z rąk wyrywał, Sam Eugeniusz silnie wspierał Cesarz wzrokiem ich pożerał 119. Dotrwał mężnie aż do końca gdy już zapadł promień słońca Trupem pola tak usłane Jak pasieka porąbana 120. Człek i konie wywrócone, Pnie jak karcze sterczą w stronę Leżą ciała tuż pospołu Nie chcą wrzucać ich do dołu 121. Pozostały jak te snopy co pogniły z wielkiej słoty Krukom wilkom na pożarcie Pod gołym niebem otwarcie 122. Ze trzydzieści tam tysięcy Legło Rosyan może więcej Generałów my stracili ze trzydziestu co się bili. 123. Oficerów też bez liku Co tam jęku co tam krzyku Choć wygraną my głosili Lecz o pokój nie prosili 124. Rosyanie nie przyznali By batalie my wygrali, Pod Możajskiem, Borodynem Okrył Francuz tym wawrzynem 125. Ruscy w kraj rejterowali aż pod Moskwą ich dognali któż opisze naszą radość Czyniąc chęciom naszym zadość Sam Napoleon upragniony Bierze Moskwę bez obrony 126. Byłem świadkiem pięknej sceny Sam się chlubić nie mam weny Lecz opisać najrzetelniej Murat znalazł się najdzielniej 127. Od Dawusta przeznaczony, Bym się udał w tamte strony Gdzie już wojska były w przodzie Pod Moskiewskim wielkim grodzie 128. Tu król Murat im dowodził By mieszkańcom nie zaszkodził Parlamentarz go uprzedził Że nie będzie w tym się biedził 129. Dobrowolnie Moskwę dają Strzelać wojska już przestają Druga z pół dnia jest godzina odkrywa się(?) ta kraina którą chciwie wzrok pożera Oddać - chęć nie była szczera 130. Armistycjum umówione Dziesięć dni więc przeznaczono Aby raptem nie wchodzili Już kozacy się zbliżyli 131. Gdy zegarek Król darował Ich pułkownik podziękował. (y) Skoro znikli Rosyanie nastąpiły narzekania 132. tych mieszkańców pozostałych Co skupiły w garstkach małych niewiedzieli co się stało Za co Moskwę oddać całą. 133. Wpadli z bronią do Kremlina Tu Murata tęga mina z szablą w ręku zacznie gromić I zuchwałych chce poskromić 134. Dali ognia z ręcznej broni kilku naszych spadło z koni wszyscy króla opuścili mnie jednego zostawili 135. Widzę Murat jest w kłopocie Lecz nie myśli o odwrocie mnie posyła po harmaty Dają ognia wnet z ........... 136. Ruscy z strachu po padali Pod nogi oręż rzucali z Królem pierwszy wpadłem w bramę y swą szablą zrobił szramę Jak ten Chrobry do Kijowa Gdy Rusinów brał w okowy 137. Kremlin gniazdo tej stolicy Krzyż cudowny mu przyświeca Dzwon ogromny w bramie leży By go widzieć każdy bieży 138. Trzy godziny przechodzili nim Stolicę tę przebyli Już na drugiej Moskwy stronie nikt nie staje ku na obronie 139. Lecz arsenał wysadzono z setnych strzałów wydał grono Wojska w koło otoczyły Dla Francuzów nocleg miły 140. A mieszkańcom rozpacz trwoga zemsta wzbudza Rosyan sroga Już płomienie wybuchają J gdzie niegdzie oświecaią 141. Jak pochodnie w tych pieczarach Gdzie już niosą śmierć na marach w tej ogromnej wież przestrzeni Lśniącej Krzyże blach czerwieni 142. Już to wojny zwykłe hasło Nocna lampa gdy już zgasła Dzień zaświtał lecz pochmurny Zbrodniarz wyszedł chytry z t(i)urmy 143. Nuż podpalać magazyny By zamienić gród w perzyny Wznoszą gęste coraz dymy Połykają zapas zimy 144. Pożerają ognie cerkwie I nie jeden pałac penknie Których było tam bez liku Baz ratunku i bez krzyku. 145. Bo nikt Moskwy nie ratował Sam mieszkaniec nie żałował Wolał oddać płomieniowi niż na korzyść Francuzowi. 146. Sześć dni Moskwa się paliła (z) Siła deszczu przygasiła Gdzie miliony poginęły Skarby ogniem popłonęły 147. Małą cząstkę zrabowali I ten zdobycz zdobyczy co pobrali Nie skorzystał w tym bezładzie Francuz stracił w rejteradzie 148. I Napoleon był zmartwiony Sam posyłał do obrony Lecz na próżno sił wytężał Ogień wszystko przezwyciężał 149. Dzień w piekielną noc zamienił z Gruntu Moskwę wykorzenił Gdy opadły dym popioły Tu mieszkaniec głodny goły 150. Poznał później swoją stratę Radby wrócić za zapłatę i Kontrybucję choć największą niż obronę najdzielniejszą 151. Jaką wówczas wymyślniono Roztopczyna głową pono któren spalił swe dostatki Dla zbawienia Ruskiej Matki 152. Lękał aby w tym to Grodzie, nie wylęgnął(?) potwór w modzie którą Francuz wszędzie szerzył I jak w Boga w wolność wierzył 153. Moskal wolał dźwigać pęta niż poruszyć Carów święta Tym Napoleon ofiarował (A) wolność ludom proklamował 154. Ale oni nie słuchali w swym uporze gdy wytrwali wszystkie siły wytężyli Aby z Rosyi wypędzili 155. Tego wodza co ich gromił nie raz zapał ich poskromił A Napoleon tak był twardy Zniósł najcięższe te (h)azardy 156. Nie chciał z Moskwy sam wyruszyć Mróz głód Jego nie mógł skruszyć Do ostatka był wytrwałym Aż już z Wojskiem zginął całym 157. Nim opiszę rejteradę Klensk i nieszczęść naszych wadę, i Com ucierpiał w samej Moskwie To skaranie było Boskie 158. Z Smoleńska gdybym powrócił Zdrowia sobie nie ukrócił Ale sławy chęć uniosła Popuściłem żądzom wiosła 159. Choć Valans mi doradzał Cofnąć nazad jam nie zgadzał Dotrwać chciałem aż do końca Gdzie prowadził promień słońca 160. Którym jaśniał Bonaparte Chcąc wzbogacić życia kartę Pragnoł każden coś dokazać Bo ucieczką niechciał zmazać 161. Napoleon chciał się godzić (B) Lecz Kutuzow musiał zwodzić Jak zwyczajnie z Francuzami Pod różnemi pretekstami 162. Których puścić stąd nie chcieli Zgubę wojsk ich przewidzieli Iż nie wyjdą stąd na sucho Odprawili więc na głucho 163. Wszystkich posłów co posłano Że nas zwodzą już poznano w ciężkim razie, każden radzi Gdy nam zewsząd już nie ładzi 164. Lecz nie tracim my nadziei Choć już bardzo w złej kolei Każden jak mog się kierował z Bied moskiewskich więc żartował 165. Mnie choroba przywaliła I gorączka osłabiła Trzy tygodnie w Moskwie biedził aż sam Dawust mnie odwiedził 166. Polecając doktorowi Któren wkrótce mnie uzdrowił Ledwo słaby mogłem gadać na koń znowu każą siadać (przypiski)* 167. Abym poszedł z tym oddziałem Z którym wiele bied wytrwałem Miałem w drodze przewodnika Zwano Generał Kiryła 168. Był to(?) kozak silny sługa O nim to historia długa Znał on dobrze okolice Dzielność jego w tym zalicza Gdyż on w drodze przewodniczył Od furażerów się wyćwiczył 169. W maruderskiej tej wyprawie której nierad byłem prawie 170. Lecz musiałem rozkaz spełniać By furażem ich napełnić z Dwutysięcznym tym oddziałem Iść przez lasy wsie musiałem 171. Gdzie mieszkańce się bronili Bydło konie w lasach kryli Dali nie raz odpór gracki wprowadzając nas w zasadzki 172. Jednak my ich zwyciężyli I do Moskwy powrócili z końmi bydła tam wszelkiego Chleba zboża też różnego 173. Z dóbr najwięcej Roztopczyna Któren klęsk był tych przyczyną 174. Nie chciał Francuz ich rabować Lecz nie mogąc już kupować musiał użyć tej przemocy Mając Moskwę w swojej mocy 175. Już spaloną do ostatka Rzucał jak lew wpadły w siatkę Gdym powrócił z tej wyprawy Do Kremlina na zabawy 176. Jeździł w nocy z Ekmil Księciem Nie jest moim przedsięwzięciem Popisywać na te względy Gdzie sprowadzał do gawędy 177. Swych Marszałków Cesarz w nocy A co było w mojej mocy Rad im byłem przypatrzyłem Jakby we śnie to marzyłem 178. Tylu sławnych razem ludzi Jakich uczuć w wzrok nie wzbudzi wiek mój młody brał przykłady Jak w nieszczęściach szukać rady 179. Mądre głowy tam siliły By z tych nieszczęść wybawiły Moskwę mieli jak w kieszeni Ale w koło otoczeni 180. Murat okrył się wawrzynem (C) Lecz przegrał pod Tarutynem Poniatowski go ratował Resztę wojska mu zachował 181. Takie wieści gdy nas doszły wnet rezerwy w pomoc poszły Znowu Ruscy wstecz cofnęli Dokąd pójdziem niewiedzieli 182. Mróz w tym ucioł niezły z rana (D) Ziemia śniegiem nie usłana Rzeźwo (?) wojsko odpoczęło Mężną postać na się wzięło 183. Każden w futro opatrzony Niósł swe łupy w dalsze strony Bo co płomień nie spożerał Francuz z sobą pozabierał 184. Srebro złoto i brylanty Xiążki futra drogie fanty Karet bryczek to bez liku A jam jechał na koniku 185. Bo mój korpus poszedł w przodzie By nie cierpiał także w głodzie Młynki małe z sobą mieli Co potrzeba resztę wieźli 186. Więc obozy tak zwiększyły nieraz w przejściach mitrężyły Lecz musiano w tym folgować Cudzą własność menażować I nikomu nie przeczono By swą zdobycz niósł do domu 187. Krzyż z Kremlina także wzięto Jak relikiwię czczono świętą Był on z srebra, czy metalu Sprawił Moskwie wiele żalu 188. Aż musiano drugi zrobić By na nowo cerkiew zdobić Gdzie się podział w tym bezładzie Stary zginoł w rejteradzie 189. Gdy już z Moskwy wychodzono Mury Kremla wysadzono Huk od prochów tak był silny Każdy sądził że nie mylny 190. Ostateczny cios zadano Jak najcięższą Rosji ranę My na skrzydłach lecim prawie Do Małego Jarosławia 191. Bo już koni bardzo mało z głodu wiele wyzdychało Grzęzną w groblach też harmaty Tu początek nieszczęść straty 192. Jednak ciągniem a co żywo By już odnieść zwycięstw żniwo Nikt nie traci też rezonu Dla większego jeszcze tonu 193. Niesiem hasło Ukraina Gdzie przepędzić mamy zimę Harmat odgłos coraz szerszy Francuz z chęcią na plac bieży Napoleon sam przewodzi On ich cieszy i nagrodzi Ogniem gore już mieścina (G) A gdzie rzeka i dolina 194. Piesze wojska spotykają Odpór dzielny Włochy dają Franków przyszły legiony Wnet zwycięstwo z naszej strony 195. Napoleon tuż nacierał (H) Przez lunetę gdy spozierał Wnet kozacy przyskoczyli Omal Jego nie schwycili 196. Ten zuchwałość poskromiono Murat stanoł mu z obroną Dawust też z adiutantami Porąbali ich szablami 197. Byłem świadkiem tej zdobyczy poskromieni chytrzy dzicy Która wszędzie się wkradała Nam pokoju nie dawała 198. Płatow sławny na ich czele Dokazywał bardzo wiele Tegoż prawie już wieczora Choć spóźniona była pora 199. Długo Ruscy się bronili Ale z miasta ustąpili Dzień ostatni naszej chwały Był spokojny prawie cały Tylko jedna nam przygoda Wielka w sztabie naszym szkoda 200. Dawust stracił adiutanta (?) Któren odniósł ciężką ranę 201. Kobylański z męstwa znany nasz pułkownik był kochany Przyszedł prosić do mnie konia Wziąć własnego gdy nie bronię 202. Kula nogę mu urywa (I) Żalem wszystkich nas okrywa Dawust mocno go żałował Dał mi oddział bym pilnował 203. I nieść kazał jak w paradzie Przy chorągwi w rejteradzie Jeszcze żyje niech on powie 204. I od niego prawdy dowie Cośmy wtenczas ucierpieli Gdy nasz korpus już odcięli Rejterada 205. Noc też była ta ostatnia (J) Gdzie zrobiono dziwną matnię Ognie wielkie rozłożono Rejteradę utajniono 206. I tym dziwniej z drugiej strony nie stawano do obrony Jak by bić się już nie chcieli O czym później dowiedzieli 207. Bo gdy gwiazdy zabłysnęły Wojska oba wstecz cofnęły Rossyanie do Kaługi a my w nocy już o drugiej 208. Poszli bokiem do Możajska aż nim tłuszcza ta hultajska w kilka dni nas dogoniła Przejść do Wiaźmy zaprzeczyła 209. Pierwszy korpus był odcięty Kozak z piką tuż zawzięty z trzech stron nas atakowali 210. I pokoju nie dawali Dawust ciągle mężnie bronił Korpus Polski tu osłonił Sam byłem mu w pomocy (K) aż do późna w ciemnej nocy 211. Od ślizgoty i od mrozu Ledwom przywlokł do obozu 212. Co raz stan nasz okropniejszy Francuz co był najdzielniejszy Gdy ścisnęły głód i mrozy Rozpierzchły się obozy 213. Każdy poszedł w różną stronę Szukać jadła na obronę Jak te wilcy gdy zgłodniało chciwie padło pożerało 214. Końskie mięso za przysmaczek I sam Dawust nieboraczek Już tym jadłem nie brakował Gdy mu kucharz przygotował 215. Zamiast masła świec(?) łojowa Choć nie smaczna była zdrowa Gdy z ozorem przysmażono zjadł marszałek kilka pono 216. Dla przykładu kotlecików co podknęło się bez lików wszystkie wojsko jadło z nami Ocalone pod Wiaźmami 217. Każden spieszy do Smoleńska Gdzie nas czeka nowa klęska W niesłychanym tym bezładzie W tej okropnej rejteradzie 218. Trzy korpusa tu skupiły (L) O magazyn pokłóciły Byłem świadkiem brudnych swarów Nej z Dawustem wielkich darów (?) 219. Jednak z sobą tak zwaśnili Że się ledwo nie pobili Gdy magazyn podpalono Bardzo mało ocalono 220. Każden sobie tu wydzierał Bez porządku gdy zabierał Nic późniejszym nie zostało Co spod Moskwy się wracało 221. Napoleon poszedł przodem Wojska marły mrozem głodem Każdej nocy tysiącami Rossyanie szli stronami 222. Nas ściskając kozakami Strasząc Francuzów pletniami Co z obozu wykradali na swe piki żywcem brali 223. O jak srogie straszne męki Słychać było zewsząd jęki Lecz ten żołnierz co już kona Rad by widzieć Napoleona 224. Nikt na niego się nie żali Mróz głód tylko przeklinali On sam siebie nieraz bronił w mały kwadrat gdy osłonił 225. Szpadą w ręku raz przebijał Ruskie wojska zręcznie mijał Choć go wkoło otaczali Przed nim jeszcze z strachu drżali 226. W dniach ostatnich już Novembra I z początkiem też Decembra. Jak się mrozy zaostrzyły Że do reszty nas zgubiły 227. Tu goronczka Dyaryia Jad swój straszny wnet odkryje Że bez strzałów toż nocami Marzło wojsko tysiącami 228. Dym wyjadał łzy w mym oku Gdym postradał resztę wzroku Nic już więcej nie zostało Rozpacz życie wydzierało 229. Od sług własnych opuszczony Chodź w rodzinne zbliżał strony Dotrwać pragnął aż do końca bierze jeszcze chęć gorąca 230. Widzieć Matkę sióstr i braci Człowiek siły gdy swe traci Oddać pragnie pożegnanie W tak okropnym swoim stanie 231. Ale nie ma już sposobu Gdy zbliżamy jak do grobu Berezyńska tu przeprawa Owa sławna straszna krwawa 232. Przejście wszystkim nam przecięła wozy zdobycz pochłonęła Napoleon nas ratował (O) Nikt by życia nie zachował 233. On swój rozum tu wytężył Przeciwności przezwyciężył Resztę wojska chce ocalić Nim od niego ma oddalić 234. Choć ucieczkę mu radzono Stał się naszą tu obroną Zrobić kazał dwie przeprawy Dla wybiegu czy obawy 235. Których strzegli Rossyanie Już czekając zewsząd na nie Tu omyłka Cziczagowa Wieczną pamięć ten zachowa 236. Iż nas szczęściem wypuścili Grobli mostów nie spalili Które wiodły do Ziembina Przez bagnistą tę krainę 237. Strzegł ich Hertel z kozakami Sprawę mając z Polakami Zapomina w tej odsieczy Rad ucieka do fortecy 238. Całe mosty nam zostawił Napoleona tym wybawił Któren poszedł już do Wilna Straż na próżno Ruska tylna 239. Co szła z Moskwy z Kutuzowem Nie cieszyła się połowem Jaką miała w ręku swoim wtęczas rąmbiem gdy odkroim 240. I nas tyle pochwytano których zadu odcinano Obóz wozy i furgony Zostały się z tamtej strony 241. Pod Studzianką na przeprawie W tej cudownej dwuch most prawie Tu najdroższe preciozy Pochowano w bagna łozy 242. Napoleon tryumfował Tej przeprawie asystował Raz ostatni tu widziałem Kilka godzin przy nim stałem 243. Wzrok miał bystry cerę czerstwą Bo obronił tu zwycięstwo Odgłos harmat z dwóch stron głuchy On się z miejsca nie poruszy 244. Gdy wydawał swe rozkazy Wnet zadawał ciężkie razy Nikt mu sławy nie zaprzeczy Że się znalazł to do rzeczy 245. Bo kto inny pewno zginoł Tu się zręcznie On wywinoł Z tak krytycznej katastrofy Przebył rzekę bagna fosy 246. Jak kometa ogniem smalił Bił się z przodu z tyłu palił Próżno Płatow za nim gonił On mu znika już w Smorgoni 247. Koniec roku gdy się zbliża Sam pojechał do Paryża niech tam piszą o nim dzieje 248. Ja zakończę me koleje Niech dowiedzą moje wnuki Że nie zjadły dziada kruki Raczył Pan Bóg uratować Jeszcze z wojny tej zachować 249. Swą opieką cudem wzięło Gdzie krociami poginęło Z tego wojska tak pięknego Co od brzegu niemnowego 250. Gdy do Litwy tu wchodzili Siłą zbrojną zadziwili Kiedy nazad już wracali Swą postacią przestraszali 251. Wszystkie pułki pomieszane Ich odzienia poszarpane Zbroje kryli łachmanami Sobol, korzuch z rohożami 252. Nogi w łapciach bez obuwia Ale mało ja wam mówię Wyglądali jak straszydła Postać była ich obrzydła 253. Jakby nocne te upiory Powkładawszy na się wory Ręce nogi pozmrażali nim do Wilna się dobrali 254. Ta w ornatach i całunach Jak te księża co przy trumnach Stoi marznie potem kona Ów żołnierz Napoleona Dokończenie 255. Cudem boskim przebył prawie Berezyńską też przeprawę W ciżbie byłem tak ścieśniony na powietrzu przeniesiony 256. Gdy do mostu się dodrapał Swych kolegów ledwo złapał Macą pszenną traktowali Po raz pierwszy posilali 257. Przez pięć prawie tych tygodni Idąc z Moskwy byli głodni Xiężyc w nocy nam przyświecał Bogum tylko się polecał 258. Spieszym groblą do Ziembina Dziesięć mostów ją przecina Dawust z nami szedł piechotą I my za nim też z ochotą 259. Od tej klęski uciekali By Moskale nie dognali Kondrat kozak mnie spotyka Cudem złapał tu konika 260. Sługa wierny ofiarował nie raz w głodzie mnie ratował Przyszli późno do Ziembina Tu ochrona ta jedyna 261. W ciepłej izbie gdym położył Jak by w łaźni ledwom odżył Dawoust leżał tuż na słomie Raz ostatni rzecze do mnie 262. "Strzeż się abyś mnie nie zabił" Do ławeczki gdym dodrabił Ona w górę się podjęła Bodaj licho też ją wzięło 263. Śmierci byłbym tu przyczyną Gdyby spadła na łysinę Szczęściem z biedy wydrabolił Z ambarasu wyjść pozwolił 264. To ostatnie pożegnanie I z Dawoustem tu rozstanie Ten marszałek w szyku dzielny Był by zawsze nieśmiertelny 265. Gdyby wierny był wodzowi Swemu Napoleonowi On w Paryżu jego zdradził Tron porzucić gdy poradził 266. Ale sprawa już skończona każdy poszedł w swoję stronę Bo gdy szczęście człeka mija Wnet opuści kto dziś sprzyja 267. Z dopuszczenia może Boga (P) Jam się udał w inną drogę spotkał z memi rodakami Co służyli żandarmami 268. Może lepiej ja zrobiłem Że od sztabu oddaliłem Wpadłbym w ciężkie tam przygody Gdybym szukał swej wygody 269. Choćbym poszedł jeszcze dalej Z Francuzami których gnali Może śmierć by mnie spotkała Co tysiącom wydzierała 270. Te okropne nędzne życie Którem poczoł od powicia Cóżem wskórał z przedłużeniem Pisać muszę lecz ze drżeniem 271. Mego serca co tak boli Umrzeć dzisiaj ono woli By los srogi na mnie zwalił Wtenczas cudem Bóg ocalił 272. Chcesz żyć dłużej ty człowiecze Żywcem bida ci dopiecze Już na próżno w ten czas bronił Pan Bóg tylko mnie osłonił 273. Bo spotkałem w nim pociechy Wpadłem ja do chłopskiej strzechy Gdzie mnie Ruscy tu porwali I pletniami okładali 274. Po tym prosto w łeb strzelono Jeśli szczęściem nie trafiono Chcąc przedłużyć moje męki Lecz wyrwałem broń im z ręki 275. I gdy chciano strzał powtórzyć Tu przemocy musiał użyć Wnet Moskala wywróciłem Do ucieczki się rzuciłem 276. A nie tracąc wiele czasu Biegłem co tchu aż do lasu Każden łacno wyobrazi Jak mróz z śniegiem srodze razi 277. Kto bez czapki, bez obuwia Szczerą prawdę co dziś mówię Boga biorąc na świadectwo Przyszło na myśl tu strzelectwo 278. Jak się zając często broni Gdy go strzelec z gończymi goni Dając susy gubi tropy Jak ja gnany przez te chłopy 279. W gęstym borze się ukryłem Ledwo z zimna obroniłem Okrywając nogi ksobie Ogrzewałem w zimnej dobie 280. Lecz niedługo marudery Te moskiewskiej brudnej cery Znowu na mnie się rzucili Bo me ślady już odkryli 281. Wnet zrobili tu zasadzkę By mnie złapać jak znienacka Słyszę jadą jak gadają Koło drogi zasiadają 282. I czekają ciemnej nocy Aż im zdobycz w ręce wskoczy Lecz gdy zwabić mnie nie mogli Wymknąć z rąk swych dopomogli 283. I im równie mróz dokuczył Rąbiąc drzewo las zahuczał Korzystałem jak na głuszcach tokujących w lesie głupcach 284. Kiedy ciągną swą jedlinę Szczęście może to jedyne Mówić szczerze teraz mogę Przeskoczyłem w poprzek drogę 285. Księżyc zaszedł w tym za chmurę Kto ratować chce swą skórę Niech nie traci przytomności Mężnie wytrwa złe przykrości 286. Choć me skrzepłe ciało kołem Z rąk Moskiewskich wyślizgnąłem Wszelkich w biegu sił wytężał Abym biedy przezwyciężał 287. Już nieznaną spieszył drogą Znów promienie dopomogą Księżyc wyszedł spod obłoków Nie żałując w biegu kroków 288. W nowy kłopot dalej(?) wpadłem Ledwo z chłopskich rąk wykradłem Wszyscy na nas tak czyhali Kogo złapał - obdzierali 289. Źle im poszły te korzyście Bóg ich karał oczewiście Szła gorączka tuż morowa Większa zmarła tych połowa 290. Co Francuzów obdzierali Od tych fantów umierali Część już nocy większa mija Jam się zbliżył do Wiazynia 291. Będąc wkoło otoczony Szukał Boskiej tu obrony Stukam do drzwi tam plebana A że było bardzo rano 292. Trudno było się dobudzić Psy szczekaniem zaczną trudzić Wreszcie ogień gdy zaświtał Xiędz o imię mnie zapytał 293. Ledwom został przypomniany Przez pamięć na Boskie rany Tu doznałem tej litości Ratowano w mojej nagości(?) 294. Co się po tym ze mną stało Tych awantur czyż nie mało Sześć miesięcy chorowałem Woli boskiej się oddałem 295. Ona wszędzie mną kieruje I z nieszczęścia wyratuje I wy o nią wnuki dbajcie Rozkazów boskich słuchajcie I te dzieje odczytujcie 296. Co ja wiernie opisałem Wierzcie nigdzie nie kłamałem Nie szukałem w rymach sławy Pisał wiersze dla zabawy 297. Starość lubi często marzyć Co w młodości może zdarzyć Dziś to wszystko jakby śniło Że z nieszczęścia wybawiło 298. Co zgubiło niejednego Roku Tysiąc Ośmset Dwunastego. KONIEC

	Przypiski do Roku 1812
	Kampania nie mogłem uniknąć obszerniejszego opisu w przypiskach drobniejsze wypadki dołączam ( a ) Napoleon I Bonaparta Historyia ówczesna dokładnie mniej więcej przedstawia dzieje równie z R(ok)u 1812 opisany przez Segiura [Segura]w dwóch tomach, można liczyć za najwierniejsze podanie, jeśli w czym chybiał Krytycy go sprostowali. Do mnie należeć będzie przedstawić najwierniej te sceny, których naocznym byłem świadkiem. Czytelnicy niech raczą przebaczyć jeśli patrzając na tą wielką scenę z tak małego punktu słabe dałem wyobrażenie. Silniejszym piórom i utalentowanym poetom odstępuję tego honoru. ( b ) Cesarz Aleksander pierwszy Panowanie Cesarza Aleksandra I pamiętne z dobroci a szczególnie z łask świadczonych Litwinom. Odrodzenie Oyczyzny lubo było pożądanym, powszechnie jednak przychylność jaką zjednał w Litwie, tyle do Jego osoby przywiązywało, iż przyjście z wojskiem Napoleona I nie zmieniło ale owszem ugruntowało. A tym bardziej najście wojsk różnorodnych. ( c ) Których do sześć kroć tysięcy liczono. Stało powodem do niechęci z przyczyny rabunków w wojennych bezładziach. Szybkość marszów od Niemna przedzieliły armiję Rosyjską na trzy oddziały. Jedni poszli pod Rygę. Drudzy pod Wilno i Witebsk. Trzeci oddział ścigał Bagraciona [Bagrationa]z pod Grodna aż do Mohilewa. ( d )... Tak prędki postęp w kilka tygodni zajął prawie w pół lata całą Litwę i Białoruś, która nie widząc w tym przegranej rosyjskiego Cesarza ale manewr rejterady. O tym manewrze byliśmy z B.(ratem) Ignacym uprzedzeni przez księcia Michała Ogińskiego, któren naówczas posiadał wielkie zaufanie u Cesarza Aleksandra iż rejterada Rosjan była z planem aby kampanię przedłużyć do zimy. Ale któż temu mógł dać wiarę. Napoleon I który tyle razy zwyciężał Austriaków, Prusaków połączonych z armią Rosyjską. Jakże nie miał pokonać Rosje jedną mając w pomocy ten samą Austrię. Przy tym Prusy i tyle innych narodów które były mu w pomocy. Sasi, Bawary, Westfale, Hiszpany, Portugalcy, Włochy, Neapolitańczycy z swoim królem Muratem i kilka książąt niemieckich spieszyło z pomocą dla pokonania potęgi Aleksandra I, który już otwartym ogłosił się rywalem do przywrócenia Polski aby zjednać miłość tego kraju. Co dotrzymał po roku 1812 ( e ) Aleksander zbałamucił Gdy z Zakrętu raptem rzucił Bal w Zakręcie dany przez Aleksandra I tylko co nie stał się przyczyną okropnej sceny. Sala wybudowana przez architekta Szulca zapadła o 12 godz. z południa. Ledwo nie w tej chwili gdy ją Cesarz odwiedzał sam jeden. Architekt utopił się z desperacyi. Ale czy to było z planu czy przypadkiem tajemnica kryje . Uprzejmość Aleksandra czarująca pociągnęła serca Litwinów, że się zapomnieli o odrodzeniu Oyczyzny. Odbył się bal w Jezuickich w Zakręcie murach gdzie wesoło damy skakały. W tej chwili kiedy dano Aleksandrowi znać że Napoleon przeszedł Niemen. Z którego to balu Incognito Cesarz zniknął z generałami a bal się kręcił do dnia białego. Ledwo nazajutrz wieść się rozeszła o wkroczeniu Francuzów do Litwy skaczącej. ( f ) Wszedł do Mińska książę Dawust. Za przybyciem do Mińska marszałka Francyi Dawusta [Davouta] którego często ks. d'Egmil [d'Eckmühl] nazywano wielkie było bezładzie. 24. godzinami (wcześniej) opuścili urzędnicy z gubernatorem Dobrzańskim a nam straż miasta powierzono - obywatelom bo i cała policja znikła. Pojawiły się marudery w okolicy Mińska których Dawust kazał rozstrzelać. Lecz to nie wstrzymało żołnierzy już przywykłych w tylu wojnach ( g ) *Jak ochotnik do obrony* Żądano ochotników do sztabu marszałka aby się poświęcić w pomoc za adiutantów pod tytułem Gidów posiadających język francuski. Z dwunastu obywateli wezwanych w których liczbie i mnie policzono ledwo (się) czterech zapisało. Jam pierwszy a czwarty z porządku przez Dawusta zapytany "Czy wejść w ten służbę", odpowiedziałem - "Z największą chęcią". Tu Dawust uradowany uderzył mnie po ramieniu - odpowiedział "Je sui(s) contante de vous". Trzech innych było tylko Najmanowski, S(Ś)liżanowski i Piotr Świda. Zaraz dano mi bilet abym na 24 god(ziny) pojechał do domu dla ekwipowania i pożegnania z moją rodziną która ze Śmiłowicz zrejterowała do Szypian. ( h ) Raz ostatni żegnam z babką. Pożegnanie z rodziną było w Szypianach. Babunia, która mię hodowała od lat trzech dzieciństwa w osobnym domku z siostrą Anną najmocniej mnie żałowała i w tym roku 1812 w Szypianach skończyła życie. Matka zaś mając sześciu synów jednego najchętniej ofiarowała dla wskrzeszenia ojczyzny. Choć później B(rat) Dominik przystał do pułku Czapskiego (22 p.p.) z dwoma braćmi stryjecznymi Grzegorzem i Adamem, któren pułk został rozbity pod Kojdanowem. B(rat) Ignacy który zaczął formować pułk swoim kosztem został w Wilnie w czasie rejterady przez Góry Ponarskie. Po tym dostaliśmy odstawki od Xięcia Konstantego ja w randze kapitana, B(rat) Dominik któren jeszcze służył lat kilka w randze majora a b(rat) Ignacy odstawkę dostał w randze pułkownika. ( i ) Już pod Śmiłowiczami spotkał się z kirasyerami. Pożegnawszy się z b(ratem) Józefem w Śmiłowiczach spotkałem się pod Marcybelińskiem (?) z Dywizyą Kirasjerów, któremi komenderował generał dywizji Valans [Valence]. Blask pancernego wojska od słońca zadziwiał i raził oko. Ten generał staruszek poważny z trzema innemi generałami zatrzymał mnie do Mińska powracającego. Zachęcając abym przystał za adiutanta do jego boku porzuciwszy mój urlop. Zarzekał, że Dawust nie będzie przeczył jeśli moje dobrowolne nastąpi zgodzenie. Cóż miałem począć widząc taką szczerą propozycję, musiałem się zgodzić. I wsiadłem na moją klaczkę anglezowaną. Z tego punktu zawsze pamiętnego rozpocząłem służbę jako volonter przy tym generale Valans jak z nieba zesłanym, który był dla mnie ojcem i mentorem, a tak był przychylnym, iż chciał mnie z sobą wziąć z pod Smoleńska do Francji i ożenić z swoją ze trzech córek którą bym upodobał. Lecz inaczej się stało jak niżej opiszę. Z Marcybeliszek (?) mnie wysłał z 24. kirasjerami i oficerem do Śmiłowicz abym przygotował magazyn. Chleba owsa i wódki dla całej dywizji na trzydniowy odpoczynek. Gdy zapasy znalazłem w domu chętnie je ofiarowałem nie tylko w zbożu i wódce ale i bydłem. Za które generał zaręczał wynagrodzenie po skończonej wojnie za........ bonem. Za powrotem ze Śmiłowicz generał przeczytawszy raport oficera który zaiął wszystkie ...... i w nich znalazł dostateczny zapas przeze mnie oddany. Tak był uradowanym Valans posadził mnie obok przy stole najpierwszy. Traktował zupą francuską i nalewał mi wina szampańskiego z swoich winnic które w jego dobrach były najsłynniejsze. Przy tym mi oświadczał podziękowanie. Przyobiecując nagrody kiedy dalej będę spełniał tak gorliwie rozkazy. Nazywali mnie odtąd Francuzi baronem i Kościuskiem zamiast Moniuszkiem. Jemu to winienem stopień kapitana, który dał świadectwo przed Hogendorpem za powrotem do Wilna spod Smoleńska w czem dotąd w archiwum mam nominację na adiutanta króla Murata w randze kapitana w pułku mojego brata Ignacego szaserów nr 22 i dalsze świadectwa naczelników. ( k ) Odgłos Harmat dały hasło Tu pierwszy raz w Mohilewie w czasie obiadu posłyszałem huk harmat bojowych. Było to spotkanie armii Francuskiej (z) korpusem Bagraciona pod Sołtanówką w Starym Bychowie dokąd ruszyliśmy rzucając łyżki. *( l ) i zająca z strachu mijał.* Przypominam scenę zabawną, Posłany od Valansa aby rekognoskować wojsko defilujące z daleka spotkałem zająca uciekającego z placu potyczki skąd kule harmatne przecinały mi drogę. Przypominając myśliwską przestrogę aby zając drogi nie przebiegał sam go uprzedziłem. Za powrotem do generała staliśmy na drodze pod brzozą, - w tym ostrzeżeniu przez Dawusta. - ledwo w kilka minut kula harmatnia ucięła dużą gałąź która na mnie spadła. ( ł ) Dzień się skończył na wygranej Spotkanie się z Bagracionem pod Sołtanówką nie przyniosło Francuzom żadnej korzyści. Lubo więcej trupa rosyjskiego legło do 4 tysięcy Bagracion przeprawił (się) przez Dniepr i złączył się z armią Barclaya idącą spod Witebska pod Smoleńskiem ( m ) Król Westfalski Hieronim Bonaparte brat Napoleona I-go czwarty Zła komenda Hieronima oddzielnego korpusu 60 000 pod którego komendę był oddany korpus polski, zabawił się w Grodnie w kąpielach mlecznych i dał czas Bagracyanowi umknąć pod Mohilow. Po tym ten omyłkę chcąc Napoleon poprawić oddał korpus X: Józefowi Poniatowskiemu, który z nami spotkał się pod Bychowem. ( n ) Mój generał mnie wyprawił *Żem się nieźle tutaj sprawił* Tu opisać mogę rekonesans. Opuszczając dywizję ze 24. kirasjerami o sześć mil od całej armii wysłany. Pojmaliśmy dużo jeńców wśród dnia (?) wlokącego się żołnierza rosyjskiego za któremi uganiając się z gołym pałaszem ojcowskim. Gdy strwożony żołnierz broń rzucił i prosił o pardon sam się roześmiałem żem został zuchem. Drugie zdarzenie, wieczorem widząc z dala wojsko jakowych tyralierów posłałem marechal de(s) loig(gis) aby rekognoskować czy nie są to nasi co pędzą przed sobą uciekających. Tymczasem stojąc już zmrokiem słyszym tętent koni zbliżający aż tyralier zbliżywszy się do niego zapytując "Qui viv" odpowiedział "Ruskoj Ruskoj". Był to rosyjski dragon z oddziału dragonów, który stał w 1811 roku w Śmiłowiczach. Przyznał się iż jest z batalionu stu dragonów których słychać nawet było defilujących. Gdybyśmy byli postrzeżeni w tej małej ilości wpadlibyśmy sami w niewolę. Ale pikieta rosyjska w nagrodę darowania życia nie miała czasu ostrzec. Jeszcze znalazłem obóz kupców w lesie któren porządnie Francuzi zrabowali i mnie fajkę węgierską ofiarowali. Nie podobnym było wszystkich jeńców złożonych z mieszkańców do armii prowadzić. Zatrzymałem tylko popa, kupca jednego i tego dragona. Resztę wolnością udarowałem do 100 osób uciekających w głąb Rosji od armii francuskiej. ( p ) A nazajutrz bardzo rano *Napoleona spotkano* *Imieniny obchodzono* *Plac objechał boju konno* Tego dnia za powrotem z jeńcami z rekonesansu otrzymałem od Valensa pochwałę. Byłem zaraz posłany do Króla Murata dla powinszowania Augusta 15go imienin Cesarzowi, u którego cały sztab armii spotkał jadącego w karecie sześcioma karemi końmi. Po podziękowaniu siadł Napoleon na białego konia i pojechał oglądać armię na polu bitwy pokrytym trupami, których kazał sprzątnąć. Powitano go tam harmatnimi strzałami. Odpowiedział "Nie chcę tryumfu tak smutnego w dzień moich imienin. Skąd zaraz ruszyliśmy pod Smoleńsk, Wiwat Cesarz ciągle krzyczano. ( r ) Byłem wezwany do Murata zasług była wielka strata. Rozstawszy się z boleścią serca z moim generałem Valansem, który schorzały powrócił do Francji. A ja dostałem list rekomendacyjny do generała Nansutego [Nansouty] z pięknym świadectwem aby mnie przyjął do swego sztabu. Lecz ten się wyasekurował i odesłał do generała Gruszego [Grouchy] i ten równie nie mógł mnie przyjąć mając dostateczną liczbę adiutantów. Tak dni z pięć błąkając spotkałem się z dwoma kolegami szkolnymi Justynem Hrebnickim i Stanisławem Szumskim którzy mię zachęcili abym się wpisał do sztabu Murata. Co i musiało nastąpić bo tak mój Patent dowodzi. Ale chcąc dostać pełną odprawę od Dawusta który mnie wciągnął do służby ledwo jego dobiłem za pośrednictwem generała Romefa [Romeuf] któren się poznał w Mińsku z moim B(ratem) Ignacym, który został obranym podprefektem. Doprowadzony do Dawusta który siedział naprzeciw koło ognia, za przeczytaniem pochlebnego świadectwa od Valansa kazał generałowi Romefowi mnie przyłączyć za adiutanta do swego boku a podając mi zgłodniałemu talerz zupy rzekł "Przyiąć do mego sztabu". Tu było podziwienie wszystkich adiutantów między którymi było dwóch Szymanowskich Ignacy i Aleksander i Obuchowicz z Nowogródzkiego(?). Nieraz musiałem tych kolegów fonfry znosić ale pułkownik Kobylański adiutant najstarszy mnie zasłaniał. Od dwóch Zaderów i Meliera którzy mnie gwałtem wciągną do Etomajorów [etat-major], którzy liczyli się za adiutantów 1-go Korpusu. Ale ja ciągle asystując Davoutowi tak na polach bitwy i w marszach jadącemu w otwartym pojeździe konno. Zyskałem względy tego marszałka jak tego dał dowód w Moskwie co niżej opiszę. ( s ) Niech rozrządza moim losem *cóż miał począć z pustym trzosem* Przed tym okradziono mnie zupełnie. Jeden luzak uciekł wyrznąwszy (?) z mantelzaka resztę pieniędzy, Rubelków sześćdziesiąt. Straciłem także szlejki z piętnastu dukatami i chustkę od szyi w czasie pożaru wsi gdzie my nocowali pod Smoleńskiem. ( q ) Byli tacy co kochali *Jak kolegę ratowali* Gdy mnie Zaderowie i Melier prześladowali, Ignacy Szymanowski i Kobylański zasłaniali. Jeden oficer Francuz gdy mnie uwidział czarną chustkę zdjął z swej szyi i połowę rozdarłszy mnie ofiarował. A szlejki srebrnym galonem podrzucił ten co z 15 p.p. pochwycił moją w czasie pożaru. Valans ofiarował garść imperiałów z których ledwo dwa przyjąć musiałem na Jego naleganie. Szymanowscy pod przeprawą Berezyńską dzielili się zgłodniali sami żydowską macą. Sługa Kondrat nie raz mię ratował w głodzie choć kradzionym kawałkiem chleba. ( r ) Dawust z Królem się kłócili *gdzie za Wiaźmą my się bili* Nieporozumienia się Davouta z Muratem ciągła była emulacyia. Król zapamiętały komenderując całą kawalerią do stu tysięcy (liczącą) spiesznie nacierał nie czekając na artylerię Dawusta. I gdy bój rozpoczął (w) wielkim był ambarasie. Dawust ostrożniejszy nie miał czego pospieszać by Murat tryumf miał odnosić. Owszem sam cieszył się z kłopoconego Króla który musiał rejterować. Tak byliśmy silnie odparci że sztab nasz który był w przodzie musiał wracać do Wiaźmy gdzie nasz kolega Staś (?) Ratyński pod piec (się) schował i do domu powrócił pożyczywszy mi w Moskwie...15 które mu potym wróciłem. ( s ) Obóz stanął nasz w kwadrarty Niespodziane znosząc straty Na placu Możajskim pod Borodynem bateryia największa w nocy była wzięta. A gdy wojska stanęły w kwadraty kawaleria rosyjska chciała ich napaść y jedną z nich naszego korpusu pierwszego zniosła. Ale pod drugim gdzie sam Dawust stawał sama klęskę znaczną poniosła. To było dnia 5go 7bra [Septembra] pod Borodynem ( t ) Rosyanie chcą ratować by Matuszkę swą zachować Matuszkę tak Rosyanie stolicę Moskwę nazywają ( u ) *Już Kutuzow na ich czele* *Dokazywał z Turkiem wiele* Gdy tak długa rejterada z pode Niemna do Smoleńska armiję znudziła domagano się zmiany. Główno komenderującym był z początku Barklaj de Tolli któren z planem doskonale prowadził. Ale głośne szemrania i chęć przystąpienia stanowczej bitwy. Sprowadzono spod granic Turcji z która Rosyja z wielką szkodą Napoleona traktat zawarła. Armia cofnięta w pomoc powierzona generałom Cziczagowowi, Tołstojowi i Czaplicowi aby tył zajmowała Francuzom a sam Kutuzow sprowadzony pod Smoleńsk jako rodowity Rosjanin zyskał ufność w całej armii po Barklaju ( w ) Ledwo wstało od wschodu słońce Lecą strzały z harmat rącze Tysiąc z górą ich zagrało Lecz z Francuską małą chwałą Rozpoczęcie batalii Możajskiej którą Napoleon nazwał - a Rosjanie Borodyńską krwią ochrzcili dnia 7-go septembra. Napoleon stał przy baterii pierwszej którą oni wzięli 5go [5 września] do której posłano mnie z dwoma kufami wódki dla tych wojsk które beterię wzięli i mnie ze dwie z butelki naleli. Z 1szej podzieliłem (się) z Jeńcem Rosyiskim zamieniając na suchary któremi dzień cały posiliłem. Ledwo wschód słońca pogodnego dnia zabłysło Napoleon rozdał proklamację zachęcając wojska do zwycięstw jakie odnosił pod Austerlic, Frydland i Jeną przyrzekając zimowe leże najwygodniejsze. Lecz tu nie przepowiedział bo wszyscy z głodu na śniegu pomarli. Z tego punktu Napoleon rozkazy swym marszałkom rozdając za pierwszym wystrzałem rosyjskiego obozu jakby wzywającego do stanowczej walki. Dawust odebrał rozkaz atakowania bateryi po ich lewej ręce. Więc nasza artyleria idąc pod górę łańcuchem już zaczęła strzelać skąd do nas kule harmatne bateryji dolatywały i przede mną kanonierowi głowę ledwo urwało. Aż ja od drugiej kuli kontuzją tak gwałtownie z konia byłem rzucony iż zerwało mi płaszcz i prawą ostrogę z nogi rozdzierając ją do koła. Słuch ucioł(?) jakby nożem. Tak że słyszałem jadącego Dawusta obok. Zapytał que se........ile tue Podano mi konia lecz czy iść dalej niechciał bo ............ poryła po brzuchu a ja zdjąwszy siodło powróciłem do moich ludzi dla osiodłania (?) na anglezowaną klaczkę i powróciłem do Napoleona przyktórym znalazłem Dawusta z obwiązanym bokiem. Granat urwał mu szpadę do boku inaczej sam by zginoł. Około godziny 9tej rannej tak się huk harmat rozszerzył że nie było słychać ręcznych wystrzałów a dymy gęste wznosząc do góry pokryły firmament pogody jakby całunem. Ziemia nawet trzęsła od tysięcznych strzałów tak ciągle że nie było sekundy spokojnej od wschodu słońca aż do drugiej godziny po której wzięto trzy baterie. Rosjanie zaczęli rejterować i czwartą opuścili. Tu Napoleon nie dając pomocy (na) kilkakrotne żądania Murata i Neja sam pojechał plac oglądać boju i my z Dawustem za nim widzieli plac boju tak gęsto okryty trupem jak snopy po obfitym żniwie. Koni bez liku furgony zgruchotane resztę pokryły wlokącemi się z placu rannymi których doktorowie opatrywali. Nogi i ręce odcinali do 20000 tysięcy - w osobnym gaju gdzie jęk przeszywał uszy. Tak się skończyła do zachodu słońca batalia ściganiem wojsk rosyjskich po czym cała armia francuska cofnęła na ranne stanowisko oddając Rosjanom aby one na nowo zajęły. Lecz oni dalej poszli ku Moskwie a my straciwszy do 30 generałów i z piętnaście [tysięcy] żołnierzy i mnóstwo oficerów nie mogli chwalić (się) wygraną batalią. Choć Rosjanom do trzydziestu tysięcy położono y Bagracion śmiertelnie raniony, który najwięcej dokazywał. Odgłos tej batalii daleko rozszerzył. Obie strony chlubiły się wygraną a w Petersburgu i Moskwie śpiewali Te deum laudamus. ( y ) Aby raptem nie wchodzili *Już Kozacy się zbliżyli* *Gdy zegarek król darował* *Jch pułkownik podziękował* Po batalii możajskiej weszliśmy do Możajska. Stamtąd spieszno w ślad za Rosyjską Armią zbliżaliśmy się do Moskwy gdzie już nam żadnego oporu nie dawano. Lubo w kilku miejscach bateryje były przygotowane. Po kilkudniowym marszu zbliżył się dzień wzięcia Moskwy. A ja byłem przeznaczony z pułkownikiem Kobylańskim do asystowania Muratowi którego znaleźliśmy przed ostatnią górą która jeszcze Moskwę zasłaniała. W tym przybył parlamentarz z oficerem od Czerwonych Huzarów z zawiązanymi oczyma z listem do Napoleona prosząc o armistycjum dziesięciodniowe i oddaniem bezbronnej stolicy Francuzom. Murat nie chce marszu swojego wstrzymać - oświadczając parlamentarzowi - iż dzień wzięcia Moskwy od dawna był przepowiedzianym. Odtąd tyralierzy i pikiety rosyjskie przestały strzelać a oba wojska zbliżyły do siebie podaiąc ręce do zgody. Za odkryciem wojska cała Moskwa tak obszerna dała się widzieć że jej radość opanowała jakby wejście do raju po tylu trudach. Jakoż wielu Napoleonowi odradzało aby do niej się nie zbliżał to spieszyli marszałkowie z powinszowaniem odniesionego tryumfu. A Murat zbliżając się do rzeczki Moskwy rozmówił się z pułkownikiem kozackim i ofiarował mu zegarek pożyczony od adiutanta Goreckiego(?) na pamiątkę, że z nim się zapoznał. Poczym zaczęliśmy przechodzić przez długie przedmieścia drewniane nim się zbliżyli do murów miejskich i samego Kremlina fosą i murami podobnemi do Smoleńskich otoczonym z bastyonami. Lecz tu nas wstrzymały w samej bramie kilkanaście strzałów od powstańców przeczących wjazdowi do Kremlina. Muratowi. Kilka koni tu ubito adiutantom. Reszta opuściła Króla przy którym jeden pozostał odbierając rozkaz od niego abym szukał artylerii - z których dwie harmaty dały do bramy ognia a powstańcy ze strachu popadali na kolana błagając u króla przebaczenia. Murat lubo kazał z tej bandy 150, (co) dziesiątego rozstrzelać. Ale ja ich wyeskuzował [wyprosił] po rozmowie z oficerem że nie wiedzieli o armistycjum przed Moskwą zawartym. Wzięci w niewolę nie wiem gdzie się podzieli. My po tym z Królem za powrotem innych adiutantów przechodziliśmy spokojnie przez ulice szerokie. Zabudowane przy nich pałace z ogrodami wspaniałymi. Jeden z nich nawet Król porównywając z Neapolitańskiemi wybrał na swoją kwaterę. Po dwugodzinnym przez Moskwę marszu o godzinie 4tej przeszliśmy na drugą stronę. Gdzie[ś] w tej chwili arsenał wysadzi[li] własny dobrowolnie Rosjanie. Wspaniały był widok wulkan wybuchających w ogromnej masie w płomieniach i dymie Dał widzieć rozrzucone na dół spadające tak dostatnią zbrojownię. Pod wieczór chciałem powrócić do sztabu Dawusta sam jeden bo mój pułkownik Kobylański zniknął z bramy kremlińskiej a ja jeszcze kilka godzin zostawałem przy Muracie. Ale w połowie Moskwy zostałem zatrzymany przez generała Le Jain [Louis-François Lejeune?] od kirasjerów dobrze mi znajomego który mnie wyperswadował aby się nieokazał obłąkać w Moskwie wpośród nocy gdy już ostatni oddział kirasjerów opuszczała. Jak byłem przymuszony noc przepędzić z Kirasjerami przy pieczonych wiktuałach z monasteru niedaleko zrabowanych. Już w nocy dały się widzieć Moskwie gorejące gmachy jako lampy oświecały tę sto[li]cę zapełnioną 300 cerkwiami tysiącami pałaców i magazynami. Rano za dniem powróciłem do sztabu Dawusta zraportowałem pułkownikowi Kobylańskiemu. Główna nasza kwatera była w oddali w austeri(?) przez dni kilka po tym przeprowadziliśmy. Po sześciu dniach pożaru Moskwy tak straszny że dzień był nocą od gęstych dymów a noc jasna gdzie o kilka wiorst mogłem przy blasku czytać Moliera. Pięć części tej stolicy spłonęło ledwo szósta gdzie niegdzie została. Rabunek był powszechny. Każdy wydzierał zdobycz z płomieni jaka się nawinęła. I ja na żądanie mych ludzi pojechałem w dniu trzecim gdzie ledwom wyskoczył z pałacu traktowany indykiem od jednego adiutanta króla neapolitańskiego któremu objaśniłem przez murgrabiego skryty sklep wina którym mnie po tym traktował. Ludzie moi zamiast owsa zabrali dwa wory bakaliów a ja garść muszkatu z tego pałacu napełnionego biblioteką i rożniemi bogactwy z których pono adiutant neapolitański nie skorzystał bo otoczony do koła pożarami ledwo też spieszniej pozwolił co wyskoczyć przez ulicę goreiącą. Plac Smoleński nazwany w którym rozkwaterowali - Każdy mógł obrać rozkoszną kwaterę. Ja wprzód znalazłszy domek jakiegoś malarza przy osobnym pałacu miałem się nazajutrz przenieść wyniosłszy tylko adamaszkową firankę i kilkanaście litografi obrazków. Ale po tym zajął kwaterę jakiś pułkownik. Zmuszony byłem kontentować się domkiem szczupłym drewnianym w którym były ruskie łazięki(?). Te uprzątnąwszy z desek Izdebka była może kwaterą. A komureczke na spiżarnię obrucił. Doktorzy Mojej biedzie naznosili różne wiktuały bakalie i szesnaście głów cukru. Obfitość bakaliów popsuły żołądek a lubo wszyscy mieli obfitość różnych trunków i wina, ja się od tego wstrzymałem. Dostałem obrzęknięcia żołądka i gorączki silnej. Tak że dowiedziawszy się o mej chorobie wymagającej słabości sam przyszedł Dawust mnie nawiedzić i zalecił doktorowi sztabowemu mnie ratować. Ale mnie jego pigułki nie skutkowały. Przypomniałem czopki z mydła mojej babuni. Temi się uratował że po 12 dniach żołądek zwolniał choć gorąc przez trzy tygodnie przeciągnęła. W tej słabości miałem dostarczanie mleka co ranek butelkę od baby za szustaka która mi potajemnie przynosiła z Monasteru Mnicha(?) gdzie to w sklepie chowali Duże krowy od rabunku. Tak pokrzepiłem siły z herbatą i bulionem. Po czterech tygodnia[ch] znów wezwany zostałem do służby na rekonesans oddziału 2000 tysięczny który ruszył koło Moskwy gdzieśmy najlepiej skorzystali z domu Roztopczyna o kilka mil odległego od Moskwy. Powrót nasz z obfitym plonem zboża bydła i owsa za pomocą mojego kozaka Kiryła któren był przewodnikiem a dla mnie za sługę. Zyskał podziękowanie w sztabie i przebaczenie za półgodzinne opóźnienie dla asystencji tego oddziału. Nie byłbym przeznaczony w mej słabości do spełniania służby ale adiutanci mnie oskarżyli że się pieszczę. Gdzie ledwo na koń wsiąść mogłem z bojaźnią aby nie miał spełnić rozkazu. Gdzie u Francuzów nie ma pardonu. Choć umieraj ale słuchaj. Co piąty dzień wypadała służba jednego z adiutantów przy kwaterze marszałka nie tylko dzienna ale i nocna. Zdarzeniem jednej nocy było, że przyprowadzono trzech jeńców Kałmuków czy Baszkirów z którymi trudno było rozmówić po rosyjsku choć im Dawust przyrzekał że na przyszły rok pójdą kraj ich oswobodzić oni prosili Zabij(?). Aż ich kazał marszałek uwolnić. Po tym złowionego szpiega Polaka w służbie rosyjskiej przebranego w damskiej salopce(?) którego kazał zaprowadzić do kordegardy aby mu odebrali życie przebiciem ostrema bagnetami. Ten to sam oficer mi raz znajomym który przeprowadzał przez Moskwę piekielną maszynę która miała zaprzestać armię francuską. Drugi raz był naczelnikiem powstańców którzy w Kremlinie do króla Murata z Bramy ośmielili się strzelać. Tak smutny i okropny zgon zdrajcy i szpiega. Bywały także nocne wizyty od 9 do 12 w Kremlinie do Napoleona którym asystowałem przy Dawuście. Tam byłem świadkiem choć z dala zbiorowi tylu marszałków i generałów, których rady zasięgał sam Cesarz. Po tym przeczekując bliżej w sali gdzie mnóstwo adiutantów i pułkowników z niektóremi rozmawiał mogłem w najbliżej (się) jemu przypatrzyć. Raz także w dzień byłem na lustracyi pułku z którego ledwo zostało 125 żołnierzy, którym rozdawał krzyże lub podwyższał rangi. Dnia tego i mnie był ofiarowany krzyż Legii Honorowej ale na perswazję pułkownika Kobylańskiego odłożono oddać za powrotem do Warszawy. Może jego za to Pan Bóg pokarał. Jak niżej opiszę ( z ) Sześć dni Moskwa się paliła *Siła deszczu przygasiła* Pożar Moskwy w szczegółach nie mógł być wierszem opisany w którym mnóstwo cerkiew pałaców magazynów spłonęło a z niemi biblioteki. Towary najbogatsze z futer bakalij materyi jedwabnej lub litych na ornaty adamaszki. Przy tym niemało pojazdów, karet, koczów, dryżek po spaleniu magazynów jak ..............powiązane pętami w tak znacznej ilości, że ją porachować(?) trudno byłoby milionowe st(r)aty Panów kupców nieodżałowane w naczyniach srebrnych porcelanowych(?) Chińskich któż mógłby policzyć gdzie każden Pałac był przepełniony. A lubo do obozu Francuzi z chciwością (?) dociągali aż do przesycenia. Nawet w meblach kanap fotelów karet....Wszystko to nikczemnie zginęło w rejteradzie bez żadnej korzyści. Nawet krzyż zdjęty z cerkwi kremlowskiej widziałem zabrany w safiany jako rosyjska relikwia miał być jedynym trofeum do Paryża doprowadzony, porąbany w rejteradzie może ani jeden kawałek srebrnego metalu nie mógł gabinetu Napoleońskiego ozdobić. Może brylanty perły i blachy zdarte z obrazów w małej ilości prócz niewielu ocalono zostały pamiątką zdobyczy po tej wojnie tak okropnej. Gdzie z 600 000 tysięcy wojska ledwo 80 000 powróciło maruderów i rozbitków z tylu korpusów (A) *Tym Napoleon ofiarował* *Wolność ludom proklamował* Napoleon z Moskwy rozsyłał drukowane proklamacje dla narodu rosyjskiego ofiarując im wolność. Lecz ta zgoła nie skutkowała. Mocno byli zażaleni zniszczeniem Moskwy i nie uszanowaniem pozostałych Cerkwi, w których później nabożeństwa dozwolono i lud zaczął (się) wiejski zbierać (B) *Napoleon chciał się godzić* *lecz Kutuzow musiał zwodzić* Kutuzow pod różnemi pretekstami uwodził Napoleona przez 5 tygodni przyrzekając wyjednać u Cesarza Aleksandra pokój. A tym czasem robiono przygotowania dla przeszkodzenia Francuzom do rejterady. (C) Murat okrył się wawrzynem Lecz przegrał pod Tarutynem Gdy Napoleon spokojnie w Moskwie przebywał Murat z oddziałem wojska tak się zbliżył do armii rosyjskiej i spoufalił z generałami którzy z niego żartowali nie dotrzymując ostatniego dnia armistycjum wpadli na jego prawie główną kwaterę i zadali wielką klęskę w obozie bezbronnym. Omal co zupełnie nie zginął, ale X. Poniatowski z swoim oddziałem polskim przybył na jego ratunek i ledwo ocalił. Odtąd znów ....... druga kampania rozpoczęła i my z Napoleonem na sukur(s) ruszyli aż pod Mały Jarosławiec. (D) Mróz w tym ucioł niezły z rana Ziemia śniegiem nie usłana Przy wyjściu z Moskwy był dzień pogodny. Ale już ziemia białym mrozem pokryta. Nasz korpus ostatni opuszczał stolicę. Przypominam że w ostatnich rogatkach na pożegnanie z kolegami zjadłem kawona. Pozostali w lazaretach z jeńcami poszli prosto do Możajska. Po wysadzeniu prochami części pałaców Carów Moskiewskich huk tak był głośny że my będąc w oddaleniu o mil kilkanaście go słyszeli a sam Napoleon posłyszawszy uradował z tej zemsty nad stolicą z której nic nie skorzystał. (G) Ogniem gore już mieścina A gdzie rzeczka dołem płynie Piesze wojska spotykają Odpór dzielny Włochy dają Mały Jarosławiec nad rzeczką stojący wyższej pozycji był ostatnim punktem oporu zawziętego. Kilka razy zdobyty i odebrany przez X. Eugeniusza przy pomocy Dawusta został rano oddany po cofnięciu się rosyjskiej armii do Kaługi. Miasto spłonęło ogniem. (H) Napoleon tuż nacierał Przez lunetę gdy spozierał Wnet kozacy przyskoczyli Omal Jego nie schwycili Do Małego Jarosławca przybył Płatow z sukursem Kozaków w 40 000-cy. Gdy Francuzi z kawaleryi zupełnie byli pozbawieni. Rosyjska armia silnie była wzmocnioną. Tu byłem świadkiem sceny gdy czterech zuchwałych Kozaków przebiwszy się przez plac boju stojącego samego Napoleona z lunetą zaatakowali tak z bliska że tylko co go nie schwytali. Ale spieszne przybycie Murata z adiutantami i Dawusta z nami go ratowało. Dwóch zaraz na miejscu porąbano jeden tylko uciekł, a czwartego Radziwił Aleksander (Aleksander Radziwiłł ppor w szwoleżerach - dostał w 1813 LH) za brodę i hajdawery schwyciwszy przyprowadził za co Krzyżem Legii honorowym był wynagrodzony. Po tej awanturze w nocy w jednej chatce Napoleon zebrawszy marszałków postanowił rejteradę. ( I ) Kobyliński z męstwa znany *Od Dawusta był kochany* *Kula nogę mu urywa* *Żalem wszystkich nas okrywa* Nazajutrz po wzięciu Małego Jarosławca (z) samych tylko harmat Rosyanie zdala hasło dawali przez dzień cały. Ja zbliżając do tyralierów tylko co nie zginąłem od granatu któren pod nogami kręcił. Lecz ostrzeżony od tyralierów ............. ledwo odskoczyłem aż pękł granat. Wkródce przybył puł(kownik): Kobyliński prosząc abym odstąpił konia którego sam stracił mówiąc że szukał okularów straconych. Użalając (się) nad Dawustem czego się naraża na harmatnie strzały. Gdy mu dałem chustkę na znak aby moi ludzie ostatniego dali wierzchowca. Aż w tym kula harmatnia przeleciawszy nad mą głowa urywa mu nogę aż po sam tyłek. Porwany na płaszczu nie pozwolił resztę nogi upiłować. Oddany przez Dawusta, który nad niem zapłakał, mnie pod opiekę ze 2ty (200?) żołnierzami, bębnem i chorągwią aby jemu asystował we wszystkich marszach i przeprawach. Tego honoru żaden generał nie dostąpił. Nabrałem się nie raz wielkiego kłopotu atakowany przez kozaków. Którego po tym oddałem w opiekę Innemu dozorcy po wyjściu z Smoleńska do którego my w rejteradzie pospieszali. Kobyliński pułkownik dalej jakimś cudem dostał się do Wilna ale musiał gdzieś być wziętym w niewolę bo jeszcze siostry moje go widziały z Zajączkiem gdy już z Wilna przeprowadzono w głomb Rosyi. Po tym za powrotem Kobyliński jeszcze się ożenił, spłodził trzy córki w majątku nabytym w Nowogródzkim powiecie koło P....(?) fortuny Karola Moniuszki i Albiny z żony z domu Korsak a widząc się z niemi dość często rozpowiadał swe awantury i wspominał żem mu ofiarował w tej przygodzie moją kołdrę adamaszkową. Jeszcze wspomnieć muszę iż dnia ostatniego w czasie noclegu przy ogniu wszczęła się dysputa miedzy kolegami która kuchnia w Europie najwykwintniejsza. Jam się odezwał chwaląc niemiecką. Tu się wyrwał z ironią. Melier mój ciągły prześladowca: "Gdzież to Moniuszko bywał siedząc u swoiej Baronowej" jam mu odpowiedział żem słyszał pochwały kuchni od mojego ojca. Ale on dalej zaczął urągać mieniąc że teraz Baronesyę musisz stracić. I zrównać się z nami. Nie mogąc dłużej znieść tych afrontów wyzwałem go na pojedynek dobywając pistoletów. Tu gdy on zdziwiony nie śmiał od ognia stanąć na plac boju, wyśmiany od kolegów musiał mnie solennie przepraszać i mówiąc że nie wiedział i nie spodziewał że Moniuszko jest takim zuchem. Na instancyę więc kolegów mu przebaczyłem i odtąd nie byłem prześladowanym ani od Meliera i Zaderów. Po wieczorze wpół nocy tuż były rozesłane rozkazy na piśmie do pułków z drugiej strony Małego Jarosławca. Wypadł Dawust z domu i zbliżył do ognia około którego siedzieliśmy na krzesłach. Jedną wyiąwszy nogę rozkiwaiąc rzucił marszałek do ognia mówiąc tak odtąd rozpoczynamy kampanię naszą. Tu się odezwałem, a za tym i dom trzeba spalić, na co się ............ Dawust. - i spalić natychmiast rozkazał -. Wkrótce ruszyliśmy w nocy do marszu opóźniając z pozostałemi ogniami w biwakach. Tym dziwniej obie armie tej nocy wsteczne wzięły drogi. Rosjanie ku Kałudze my zaś bokiem ku Możajskowi przez trzy dni pospieszali. (J) Noc też była ta ostatnia Gdzie zrobiono dziwną matnię Ognie wielkie rozłożono Rejteradę utajniono Rejterada Opisać całą francuską rejteradę wszystkie klęski najsmutniejszy początek i koniec można odczytać w dziele najwierniej opisanym przez Segura. Ja tylko nadmieniłem czego sam świadkiem z wiernym przeżyciem i cierpieniem dotknąłem wierszami już tu w przypiski mało się wdaiem. Zbliżywszy do Możajska spotkaliśmy na drodze pobitych ludzi bez batalii. Byli to rosyjskie wojska z jeńców prowadzonych do 2000 cy których nie mogąc w głodzie przeżywić woleli ich dobić. Co za okropna scena i widok tej zawziętości. Plac batalii możajskiej jeszcze był przykryty trupami nie pogrzebionemi. (K) Sam byłem mu wciąż pomocą aż do puźna bardzo w nocy od ślizgoty i od mrozu Ledwom przywlókł do obozu Zbliżając się do Wiaźmy korpus Dawusta był już odciętym od Napoleona który pędził przodem a Miłoradowicz przeciął nam drogę. Już tu adiutanci jedni rozesłani drudzy oleniwieli zalegli(?) służbę koło marszałka zaniedbywali. Posłany byłem już spóźnioną porą do pewnego oddziału w tyle aby generał nim komenderujący Kompan [Compans] przysłał ze 400 żołnierzy do biwaku Dawusta. Nim go znalazł nabrałem się wiele kłopotów. Po słocie i ślizgawicy konia trzymając w ręku, który ciągle padał. Nim się dobiłem sam przed ogniem grzejącego osłabiony upadłem. Ledwo mnie podjęli, oznajmiłem o rozkazie danym przez marszałka. Zaraz z tym oddziałem z niemi powróciwszy. Przy swoim ognisku chciałem ogrzać herbatę lecz na próżno wzywałem pomocy u własnych ludzi. Jeden spał na wozie Kondrat jak zabity. Drugi Kirył grzejąc się koło ognia nie chciał przynieść wody. Oświadczając się "że my teraz wszyscy sobie równi" i gdy za jego krnąbrną odpowiedź chciałem pogrozić - Aż on wziął mnie za piersi z tą odezwą "Jak strusanu(?) ciebie to jak Włoch zginiesz katorego ja z wozu paradziuj(?) Wtenczas dowiedziałem o losie rannego Włocha któren był na wóz oddany Kiryłowi którego tak on silnie zgniótł że aż duch wyzionął. W tym smutnym położeniu pierwszy raz łzy się polały. Jakiś obcy luzak(?) zlitował i kwartę wody mi przyniósł, któremu ofiarowałem talara a nieco ogrzany resztę nocy przepędziłem koło tlejącego się ognia. Nazajutrz o 4tej z rana godzinie jeszcze w nocy 8mego(?) Miłoradowicz z boku zaczął atakować przecząc wejścia do Wiaźmy korpusowi Dawusta. Tu będąc sam jeden przy marszałku nawet bez luzaków odebrałem rozkaz abym pospieszył do 1-go oddziału na lewo by bój odpierał, 2-gi by rejteradę zasłaniał, a sam Dawust silnie zaczął dawać szturm wprost na oddział armii Miłoradowicza. Która pomyślny skutek wzięło i pozwoliło nam się złączyć (z) oddziałem Wojska Polskiego Komenderowanego przez X: J. Poniatowskiego. Nie udało się Miłoradowiczowi zaprzeczyć przeprawy nam przez Wiaźmę więc ruszył dalej w przód aby nam drogę zatarasować. Ale wszystkie jego usiłowania nie powiodły (się) pomimo wielkich strat naszych aż do zbliżenia do Smoleńska, dokąd wszyscy spieszyli w nadziei znaleźć (tam) obfite magazyny i odpoczynek przytulny od mrozów i słot ciągłych. Gdzie już tysiączne wojska ........ i broń rzucało szukając po stronach przytułku i pożywienia. Smoleńsk (L) Trzy korpusa tu skupiły o magazyn pokłóciły Ledwo na siłę po kilku utarczkach z wojskiem rosyjskim do koła przez Kozaków ścigani i ... nadzy(?). Włosi powracając zbici pletniami [pletnia - rzemienny bat o trzech końcach] powracali krzycząc La la la kozak Kozak krzyczeli. Lubo w Smoleńsku znaczne znalazwszy zapasy w magazynie mogły przynieść dla armii zasiłek. Ale w tym gwałtownym bezładzie część tylko stała obrócona na zasiłek ale dla reszty podpalony magazyn spłonął ogniem co było powodem zawziętej kłótni między Neyem i Dawustem której był świadkiem, że się z sobą kłócili jak dwaj lokaje - jeden na drugiego zwalaiąc winę. Kwatery w tym dniu miał Davout u popa który uprzejmie nas przyjmował i po Polsku rozmawiał. Ja nalegany(?) przez mych ludzi poszedłem do magazynu dla odebrania pięć racyi mąki. Gdy ją Kirył wynosił przeboiem popchnięty jaszczyk, ........ z mąką sam na schodach wywrócił. I tak powróciliśmy z pustymi rękoma. Ledwo sam posilony ..... raz ostatni przy stole Dawusta. W Smoleńsku trzy dni zabawiwszy ruszyliśmy do marszu aby zbliżyć do granic Litwy. Marsz ten oporny przy zaziębiających mrozach zgłodniałych Francuzach i wojsk różnego rodzaju. Co noc i dzień po dziesięć tysięcy trupów umierało. Harmaty i furgony porzucone na drogach z przyczyny osłabionej uprzęży były zdobyczą natarczywie nacierających Rosjan w tej okropnej rejteradzie. Szczególnie Korpus Vicekróla Eugeniusza najwięcej ucierpiał. A Neja Korpus któren w dni dziesięć (?) opuszczając Smoleńsk był od całej armii Francuskiej przeciętym tak gdy go już przyparto do Dniepru i Kutuzow przez litość z 80.000 [tysiąca]mi Neyowi proponował poddanie się z 5000 [tysiąca]mi on odwlekłszy do nocy - Rzucił się w nocy wpław przez wpół zmarznięty Dniepr i ledwo z częścią ocalonych na drugą stronę. Gdy już Napoleon zupełnie stracił nadzieję ocalenia Neja on przeszedłszy przez lasy ciągle ścigany przez Płatowa z kozakami niespodzianie pojawił (się) pod Drohobużem(?) z wielką radością Napoleona który sam nie raz silnie atakowany przebijał się z gołą szpadą otoczony pozostałą gwardią w kwadracie(?). (O) Napoleon nas ratował Nikt by życia nie zachował On swój rozum tu wytężył Przeciwności przezwyciężył Berezyńska przeprawa Nim żeśmy się zbliżyli do Borysowa mróz i głód tak zaczął mnie dokuczać, że ledwo mogłem siąść na koń do reszty oczerniony od dymu siedząc koło ognia przez noc całą Świerzb oczu łzy ciągle płynące przy tym Dyarya od którey garść kapusty surowej znalezionej w porządnej (?) Kadzi schowane (?) chwytałem a za kilka kartofli ostatniego oddałem imperiała którego dostałem od Valensa pod .............. Drugi wprzód poszedł w zapłatę perły od Włocha wielkości bobu którą oddałem w Jzabeliniu córce(?) Helenie Gieczewicz w nagrodę dozoru w mojey chorobie której dotąd dochowuie z innemi odemnie pamiątkami. Za przybyciem do Borysowa Napoleonowi otoczonemu ze trzech stron od armii rosyjskiej z czwartej z tylu ściskała armia Kutuzowa z 80 000 Proponowano ucieczkę samemu którego chciał przez błota przeprowadzić Rodziewicz z Muchlina. Lecz On powiedział że puty armii nie opuści aż ją wyratuje. Cziczagow który pilnował okopów Borysowa dał się oszukać tym manewrem zaplanowanym przez Napoleona. Kazał w dole pod Zodyniem (?) główną robić przeprawę budując osobny most pod zasłoną 2000 żołnierzy - Drugie dwa mosty kazał przygotować pod Studzianką w dole o trzy mile od Borysowa przeciwko grobel Ziembińskich których Hertel pilnował. I gdy Cziczagow okopy opuścił spiesząc pod Zodyn(?) aby nie dać Napoleonowi by umknąć przez Berezynę. Zwrócił Hert(e)la do okopów a Czaplic opuścił cudownym sposobem groblę ziembińską bojąc się aby nie być przez Napoleona odciętym. Dał otwarte pole do przeprawy pod Studzianką. Którą rozpoznał oddział Polaków z Przeździeckiego pułku [18. pułk ułanów] rzucając się wpław, spędził Kozaków pilnujących Grobli Ziembińskiej na której 11(?) mostów było przygotowanych do spalenia. Lecz Kozacy uciekający przed ułanami nie mieli czasu tego wykonać. Inaczej choćby Napoleon przez Berezynę (się) przeprawił trudno byłoby jemu przez błota armii resztki ocalić. Nim się przeprawił przez Berezynę noc całą przepędziłem mroźną przy ogniu. Ogrzewając w koło boki moje przy chacie Studzieńskiej gdzie Dawust ledwo mógł (się) wściubić z kilku adiutantami. Nazajutrz zdrzemnąwszy się ................. i obudziła.... Już zostałem sam jeden z moją kałamaszką [kałamaszka - niewielka bryczka] i Kondratem. Gdy Kirył z ..... mnie porzucił przeszedłszy na służbę do Zaderów. I od nich uciekł do Borysowa gdzie został schwytany w kościele z innymi jeńcami. Skąd wydarł się przez okno i wpław rzucił się do Berezyny a że tęgo mógł pływać i nurka dawać nie dosięgły go strzały w pogoni. Tym sposobem przeprawił przez Szypiany się do Śmiłowicz. Ja zaś szukając przez kilka godzin wpośród tłuszczy skupionej koło mostów postąpiłem skorzystać idąc w ślad za przeciskającą się kawalerią. Po tym w tej ciżbie ściśnięty prawie na powietrzu niesiony dobiłem się do mostu z drugiej strony znalazłszy Dawusta stojącego przy boku Napoleona z kilku innemi marszałkami. Tu był bój zawzięty z obu brzegów rzeki: Z przodu napróżno naciskającego Cziczagowa z tyłu Witgensztaina (Wittgensteina) armija naciskała na rejterujących się przez dwa mosty jeden na łyżwach drugi na kozłach który w pół dnia załamał (się). Obraz tej przeprawy okropny dałem na szkicu malarzowi Suchodolskiemu który najwierniej w lat 40. wykonał w Warszawie. Po silnym odporze przez Neja z przodu od Cziczgowa po spaleniu na łyżwach mostu Napoleon opuścił Studziankę i udał się dalej przez ziembińską groblę. I my za nim idąc piechotą za Dawustem przy świetle księżyca zdrożeni nie wiedząc gdzie mamy noc przepędzić. W tym postrzegłem jadącego mojego(?) Kondrata któren cudem się poiawił z koniem osiodłanym złowionym w przeprawie Berezyny. Którego mi oddał w Ziembinie po ostatniej nocy w domku gdzie Dawust leżał na słomie ze trzydziestu jeszcze oficerami. A ledwom się dobił do ławeczki pod oknem (?) tak wąskiej że nikt jej zająć nie mógł trzymając się za listwę od okna. Gdym chciał wstawać ławeczka w górę zaczęła podejmować pod którą leżący Dawust zawołał Prine (?) gard (?) Messieur Vous me ecraser la tete [...Pan mi miażdży głowę] Sam będąc w obawie abym głowy marszałka nie przebił. Zwolna nogami ławeczkę opuszczaiąc odpowiedziałem Ne je pa(s) perr(cer) (?) Monsieur Marechal [Nie przebiję (?) Pana Marszałka] - y powoli głowę na ziemię spuszczaiąc nogami ławeczkę powstrzymywał. To ostatnie pożegnanie z Dawustem tylko co się skończyło przypadkiem. Napoleon noc przepędził w domie Nichodziejewskiego niedaleko w Ziembinie spoczywając. Jak mnie................. To bagatelne zdarzenie musiałem pamiętać jako ostatni moment rozstania z Marszałkiem Dawustem którego doznałem względów. I może byłbym wynagrodzonym za trudy kampanii gdybym mógł dojść z nim do Hamburga gdzie on w końcu został komendantem roku 1813. Potym ministrem wojny w R(ok)u 1815. Jeśli jego obwiniają po batalii przegranej pod Waterlo(o) iż się opierał Napoleonowi po abdykacji (czytaj w Segurze) Przyznać winienem iż ten marszałek niezłomnego charakteru miał słusznie za złe Napoleonowi który zrzekłszy się korony chciał po raz trzeci tentować władzy cesarskiej jaką był oddał Dawustowi przy oddaleniu na wygnanie z Paryża na wyspę św Heleny. (P) Z dopuszczenia może Boga jam się udał w inna drogę Spotkałem z moimi rodakami co służyli żandarmami (NB w Mińskich) Gdyśmy maszerowali spieszno ku Mołodeczni. Ja tylko z mym luzakiem Kondratem po stracie koni własnych nieszczęsnych (?). Jednego na batalii możajskiej .............. klaczkę anglezowaną straciłem z głodu pod Studzianką Z dwójki(?) koni z kałamaszki jeden pozostał na którym wślad jechał Kondrat. Tu spotkaliśmy z Leonem Osztorpem (i) Atanazym Pruszyńskim który był adiutantem Osztorpa jako pułkownika żandarmów Mińskich. Przy nim był Karol Morawski generał i Dominik Radziwiłł z którym udaliśmy się po drodze do Wiazynia majętności Giecewicza dla przepędzenia nocy wygodniejszej. Tu znaleźliśmy na folwarku uprzejmą gospodynię która z ostatniego indyka zgotowała rosołu. Jeszcze w wyrzuconych papierach z biurka przez rabusiów znalazłem kilka flicht (?) tytuniu Krzesiwo którego zapach zwietrzył i przypomniał dawne delicyje. P: Ekonom ofiarował mi wannę w browarze po której skóra sparzona i przez wszów ziedzona zdzierać pozwoliła jak z wylinie tego roku. Po tej kompieli proponowałem mojej kompanii abyśmy dłużej nie popasywali gdyż możem być od armii nade dniem francuskiej odcięci. Ale oni woleli po posiłku jeszcze spocząć. A ja prosiłem o przewodnika P:Ekonoma Grekowicza do Mołodeczna lecz tu mi wyperswadował że lepiej mi będzie udać (się) przez Wilejkę(?) jeśli chcę złączyć (się) z armią francuską. Musiałem rady jego posłuchać zrzuciwszy koszulę zjedzoną od owadów upraszając mi choć szmatę aby całą. Przewodnik po kilkugodzinnym marszu przy świetle księżyca doprowadził mnie do chaty gdzie już skryła się z dziećmi przebrana po wiejsku P: Ekonomowa. Gorąca izba nieco mnie ożywiła ale wkrótce uczułem wielki był ból głowy. Tak że nie mogłem reszty nocy zasnąć. Już ranek był spokojny ale wpół dnia pojawiło się dwóch Kozaków, których gospodyni musiała jajecznicą traktować za co oni grzecznie podziękowali i mnie leżącego z wiązaną głową nie zagabneli(?). Ale ku wieczorowi najście pierwszych moskiewskich maruderów całą czeladź z chaty wygnało. I mnie jednego z bólem głowy w chacie zostawili Wkrótce (?) ku zachodowi słońca pojawili się dwaj sołdaci u mnie. Zaczęli zapytywać kto bym był lubo chciałem podać siebie za oficjalistę z Wiazymia jednak oni od chłopa uwiadomieni zaczęli pletniami okładać ze dwa razy i domagać pieniędzy - Krzycząc "De ty rabował Moskwu padawaj dziengi" Porwawszy się z łóżka czym prędzej zacząłem (się) odziewać i chcąc z chaty wyskoczyć, zostałem przez sołdata w sionkach zatrzymanym. Stąd nie puszczając zapowiedział jeśli "Dzienieg nie dajesz w łob strielu" Sam stanął ode drzwi a ja z załamanymi rękami jak zwykle Napoleona przedstawiano. Byłem już zdecydowany od razu życie stracić niż pod pletniami męki znosić. Chwilka to była krótka. Wymierzony karabin o parę kroków przeciwko mej głowy - Z tą zapowiedzią "Dawaj dzieńgi" po kilka razy zaczął pstrykać z karabina. Już ja nie strwożony myśląc że chciał tylko mnie straszyć stałem z odwagą lecz on podsypawszy prochu strzelił a kula koło ucha gwizdnęła a on odezwał (się): "Wot smiełok - kagda dzienieg nie dajosz pastoj, drugoj raz budu strielat" I w tym gdy zaczął karabin nabijać wiedząc że tu piwo nie przelewki raptem wpadam na jego stojącego przy drzwiach tyłem otwartych. Tak z całą (siłą) cisnąłem, że się z karabinem za (w)znak wywrócił a ja przez niego przeskoczywszy skryłem się za chatą. Daiąc wtenczas czym prędzej dobiec do lasów. Gdy jego koledzy zaczęli wzywać do znalezionej kufy z wódką do której i on pospieszyć wolał niż za mną uganiać w pogoń. Oddalenie lasu nie było wielkie może o parę tysięcy kroków ale śnieg i mróz z butami bez podeszew i (w) tak szczupłym odzieniu nie wiele ratunku w nim znaleźć mogłem. Rzucałem (się) jak zając gubiąc tropy na przypadek gdyby chcieli mnie wytropić potym siadłem kurcząc nogi pod siebie. Ledwo nie wymknął się z lasu aż postrzegam jadących z tym chłopem trzech żołnierzy którzy zatrzymali się przy mych tropach. Słysząc rozmowę chłopa, który odezwał się " szto u jego jest Dzieńgi" otóż uczciwość chłopska któremu wcześniej oddałem ostatnie 9 talarów za osłonę w swej chacie. A ten mie wydaje jak Judasz Jezusa. Żołnierze słuchając chłopskiej rady zasiedli niedaleko, ledwo ode mnie na pięćdziesiąt kroków odległości na drodze. Czekając abym z lasu tylko wyniknął pewni byli schwytania. Lecz czekając przez kilka godzin sami chcieli zmarznięci rozłożyć ogień. A rozebraniem(?) lasu może mnie wywabić. Co mi odgłos siekiery pozwolił naprzód od nich w tył oddalić i jak pod głuszca podsunąć do tego co rąbał drzewo. Tak się do niego zbliżyłem żem widział że Jodełkę pociągnął. ......gdy już drugą jodłę ściął i ją ciągnął do swych kolegów ja korzystając z tej zasłony w tył prędkiem pomknął przez drogę na drugą stronę. Ledwom się wyrwał z rąk maruderów w tym dniu pamiętnym gdzie ze Smorgoni Napoleon o tej samej porze pożegnał (się) z Królem Muratem, X: Eugeniuszem marszałkami najczulej i pojechał do Paryża. Ja sam jeden skrzepły od mrozu latając po polach szukałem drogi do Wiazynia. Przy pomocy tylko Boskiej nie upadając na duchu naprzód wpadłem pod lód na brzegu rzeki z której wyskoczywszy otrzepawszy nogi z wody i śniegu. Biegłem dalej może wiorst dziesiątkę a zbliżywszy się do Wiazynia już przy xiężycu zakrytym chmurami takiego dostałem ....... że dwie wieże od cerkwi z dala wydały się mi jodłami. Co wziąłem za folwark Wiazynski w którym widziałem ognie we dworze rozłożone. Nie śmiejąc wchodzić do środka zacząłem dwór obiegać z prawej strony. Tu wpadam w rów z płynącą wodą i słyszę głos odzywającej się pikiety rosyjskiej "kto idut" nie tracąc przytomności odpowiedziałem swój, swój swój trzy razy. Co mnie ratowało że żołnierz na pikiecie stojący nie strzelił. A ja dalej wybiwszy się na drogę znów leciałem szukać Wiazynia od którego oddaliłem (się) omylony. Jeszcze kilka wiorst ubiegłszy natrafiłem na wieś w pośród ciemnej nocy gdzie w końcu na drugiej stronie już drogi nie było bo była zawianą. Wracając więc nazad spotkałem się ze człekiem który z gumna niósł wiązkę siana do swej chaty dla bydła. Więc zaczołem jego prosić aby mi pokazał drogę do Wiazynia aż on wskazał ręką skąd przyszedłem po tym pytał na co mi Wiazym potrzebny. Jam mu powiedział że szukam xiędza do chorego kozaka. Wnet poznając z figury moje kłamstwo zaczął zapraszać do chaty zaręczając że we wsi xiędza znajdę. Gdy taki był rozhowor między nami aż wpadają na saniach spieszący żołnierze i dali dwa na ulicy wystrzały. Ja nie tracąc przytomności nie ufając ani ........ chłopowi który mię zapraszał do chaty na wsi żeby wpaść w ręce tych samych maruderów. Rzuciłem (się) w bok na gumnisko i padłem pod płotem z drugiej strony. Poleżawszy z pół godziny gdy już wszystko ucichło znów szukając drogi która mię przywiodła do tej wioski. Spłoszyłem stadko kuropat(w) pomyślałem i ta ptaszyna mnie (się) zlękła kiedy ja sam byłem w opałach. A ... przeziębły zacząłem słabnąć na siłach. Ledwo zbliżyłem (się) do Wiazynia po swoich tropach aż spotkałem człowieka z miasteczka wychodzącego. U którego zapytuję o Wiazynin. On mi powiedział i wskazał ręką dwie wieże które wprzód wziąłem za jodły. Wtenczas ośmielony zacząłem do miasteczka zbliżać (się) aż do bramy zamknionej plebani w której rokiem wprzódy odwiedziłem z Panią Gieczewiczową xiędzową która nas konfiturami uprzejmie traktowała. To mię ośmieliło aby u tej księżowej szukał przytułku już prawie zupełnie na siłach upadającym. Ale późno szukam czy (nocy?) bramę zamkniętą trudno ...................Więc zacząłem szukać po ulicy jakiego światła. Ledwo niedaleko postrzegłem przez okienko szewca szyjącego buty. Nuż jego błagać przez litość na Boga aby mi pokazał drogę do plebanii. Zapewno moje jęki pobudziły go do litości. Wstał i poszedł mnie przeprowadzić z tyłu przez Cmentarz gdzieśmy dostukali do środka plebani. Tu szewc(?) wystawiwszy ognia gdzie stanąwszy przed Xiędzem jak trup biały ledwo mogłem wyprosić i przypomnieć się chce krótkiej znaiomości błagając litości. W tym padłem od duszy(?) zemdlony. Nie wiem dalej co się ze mną działo w kilka dni. Posłyszawszy strzały tuż blisko na dziedzińcu plebanii. Postrzegłem (?) leżący w komorze zbliżającą xiędzową którą gdym zapytał co ten huk znaczy. Aż ona mi przypomniała w jakim jestem położeniu. I błagała abym spokojnie leżał. Gdyż broń Boże Rosjanie nie dowiedzieli się że się w plebani ukrywam. Sama byłaby w odpowiedzialności mej najgorszej(?). A te strzały są igraszką dla kozaków którzy wyciągnąwszy francuskich chorych z lazaretu przywiązują do krzaków i strzelając jak do celi dobijają (ich). Jakie męki i mnie by spotkały jeśliby mnie odkryli. Tak leżąc w tej plebani pod zasłoną litościwej xiędzowej która mię posilała. W tydzień doczekałem przybycia do Wiazynia samego Gieczewicza z załogą która mi pozwoliła przenieść do Izabelina. Obwinięty w kożuch przybywszy zachorowałem na gorączkę w której przez starania całej familii Gieczewiczów i doktora Bawarczyka przez sześć tygodni. Gdy się pojawił i mój kozak Kondrat z moim mantelzakiem bo sam mnie szukając koło Mołodeczna znalazł schronienie we wsi do Izabelina należącej gdzie od chłopa dowiedział (się) o chorym Panie na jedno oko. Śmiało udał się do dworu i z radością siebie powitali. Choroba moja miała już na recydywę, aż ledwo po sześciu tygodniach. Przysłano konie od mojej rodziny dokąd powróciłem na Trzech Króli do Śmiłowicz. W Mińsku musiałem prezętow(ać się) Wojennemu Gubernatorowi Ignatiewowi który mię przyjął z prześmieszkami iż majątek będzie skonfiskowanym. A gdy zapytał "Jakże się powodziło w tej kampanii" krótko odpowiedział: Różnie się zdarzało. Było źle i dobrze. Na to mi Ignatiew odpowiedział "Szczęśliwa droga W Pana do Paryża". Po tym rozstaniu ze Śmiłowicz z matką i dwoma siostrami Michaliną i Klotyldą przejechali w..... do dóbr Miecznia(?) naszego szwagra Korsaka. Gdzie jeszcze dwanaście niedziel chorowałem na febrę a dwa tygodnie na atrydens (?) w nogach nieznośny. Póki stoją góry rzeki nie przestaną głosić wieki choć wypleniał luckie (ludzkie) syny nieśmiertelne będą czyny. Czytaj życia jego kartę Czym był głośny Bonaparte Jak za życia tak przed zgonem Był cesarzem Napoleonem.

Copyright © 2001 - 2010 NapoleonTeam
Wszelkie Prawa Zastrzeżone