Nasza księgarnia

Polecamy! Odwiedzając sklepy internetowe pomagasz utrzymać nasz serwis!

Od autora

Opublikowano w Oficerowie le Grande Armée polegli lub zmarli w Polsce

Bitwy epoki napoleońskiej zbierały krwawe żniwo. Nie inaczej było, podczas kolejnych wojen prowadzonych przez cesarza Francji, które przetaczały się przez tereny dzisiejszej Polski. Poległych grzebano w masowych grobach razem z końmi, nie czyniąc różnicy pomiędzy własnymi i obcymi żołnierzami. Wcześniej odzierano ich z mundurów, dobytku i oporządzenia. Pochówek odbywał się bez żadnych ceremonii , bez udziału księży czy kapelanów. Zabity żołnierz nie był już nikomu potrzebny. Tak grzebano nawet wyższych oficerów Wielkiej Armii. Do rzadkości należały groby indywidualne, jednakże sądzę, że przynajmniej część z nich, wciąż czeka na odnalezienie i ocalenie od zapomnienia.

Kampania polska w latach 1806-1807, prowadzona w bardzo trudnych warunkach, zabrała z szeregów Wielkiej Armii wielu znakomitych oficerów. Wymienić należy choćby generałów: Bonnet d'Honnieres, Corbineau, Dahlmann, Desjardin, Guyot, d'Hautpoul, Roussel i wielu innych. Krwawe bitwy rozgrywające się pod Pułtuskiem i Gołyminem, pod Preussisch-Eylau (ros. Bagrationowsk), Heilsberg (Lidzbark Warmiński) i Friedlandem (ros. Prawdinsk), oraz szereg pomniejszych potyczek, dokonały prawdziwej hekatomby wśród żołnierzy cesarza Francji. Tylko jedna bitwa tej kampanii, stoczona pod Preussisch-Eylau pochłonęła po stronie francuskiej ponad 18,000 ofiar! (Jest to największa liczba strat w tej bitwie, do jakiej kiedykolwiek przyznał się Napoleon, według "Mémoires pour servir a l'Histoire de France sous le Regne de Napoleon I., écrits sous sa dictée, a Ste.Helene, par Montholon et Gourgaud", Paris 1823-1825). Polegli żołnierze w dalszym ciągu spoczywają gdzieś w bezimiennych grobach w mazowieckiej, warmińskiej i mazurskiej ziemi. Zdarzały jednak przypadki, gdy znaczniejszych oficerów grzebano w kryptach kościołów i oznakowanych mogiłach. Na przykład pułkownik 14-go pułku piechoty liniowej Savary, brat księcia Rovigo, poległy podczas forsowania mostu na rzece Wkra w Kołozombie, został pochowany w kościele w Płońsku, a adiutant marszałka Lefebvre porucznik Imecourt de Vassinhac, zmarły podczas oblężenia Gdańska, spoczął w Katedrze Oliwskiej, dzięki staraniom swego ustosunkowanego przyjaciela Alberta de Noailles.

Oficerowie i żołnierze wielonarodowościowej Wielkiej Armii umierali z chorób, wychłodzenia i głodu, podczas pamiętnego odwrotu spod Moskwy na przełomie lat 1812 i 1813. Tysiące zmarło w drodze, wielu z nich w lazaretach na terenach Prus Wschodnich i Księstwa Warszawskiego z wycieńczenia, ran i trudów kampanii. W Toruniu (niem. Thorn), Elblągu (niem. Elbing), Gdańsku i Königsberg (ros. Kaliningrad). Nie można tu nie wymienić bohaterskiego generała Eblé czy weterana wojen - generała Lariboisiere. Zmarłych grzebano jak zwykle w bezimiennych grobach, choć, są na to udokumentowane źródła, że niektórych z nich pochowano na miejskich cmentarzach. Np. pochowani w Elblągu pułkownik 9-go pułku strzelców konnych Bruneteau de Sainte-Suzanne, major 2-go pułku (holenderskiego) szwoleżerów-lansjerów gwardii cesarskiej van Hasselt, major pułku fizylierów-strzelców gwardii cesarskiej Vrigny czy generałowie Duppelin i Guyardet zmarli w lazarecie w Toruniu

Kolejną kampanią, która pozostawiła francuskie groby na polskiej ziemi, była kampania saska w 1813, toczona na terenach dzisiejszego Śląska i heroiczna obrona Gdańska pod dowództwem generała-adiutanta cesarza - Jean Rapp'a. Choćby wymienić tu, generała Breissand zmarłego z ran otrzymanych podczas walk na przedpolu Gdańska, a pochowanego prawdopodobnie na tzw. Carré Français przy dzisiejszej ulicy Powstańców Warszawskich.

Na Śląsku, żołnierze Wielkiej Armii masowo umierali na tyfus przywleczony jeszcze z Rosji oraz szerzący się wśród wziętych do niewoli w licznych bitwach i potyczkach, m.in. nad Kaczawą (niem. Katzbach). Grzebano ich jak zwykle w bezimiennych, masowych grobach. Część z nich, dzięki społecznym inicjatywom udało się zlokalizować jak n.p. w Namysłowie (niem. Namslau). Podczas bitwy pod Lwówkiem Śląskim (niem. Löwenberg) w pamiętnej tragedii 17-tej dywizji generała Puthod, w rzece Bóbr utonęło setki żołnierzy Wielkiej Armii, m.in. dowódca 2-giej brygady generał Sibuet i pułkownik 146 pułku piechoty liniowej Falcou - Następnego dnia po bitwie, ciała zabitych wówczas żołnierzy francuskich pływały w rzece i zalegały jej brzegi. Później pochowane zostały w masowej mogile na łące pod Brunowem. Inne znalezione przez Rosjan nad brzegiem ciała przekazano władzom miasta (Płakowice), które miały zająć się pochówkiem. "Kampania 1813" Mariusz Olczak.

Po upadku Napoleona i po zakończeniu epopei napoleońskiej, kilku oficerów francuskich związało swe dalsze losy z Polską. Pożenili się z Polkami i osiedlili w Królestwie Polskim. Część z nich służyła dalej w wojsku jak na przykład generałowie Bontemps czy Mallet-Malletski. Natomiast pułkownik Galichet poświęcił resztę swego życia rozwojowi rolnictwa w Polsce i był prekursorem cukrownictwa w Królestwie Polskim.

* * *



Poniższa lista oficerów francuskich zawiera nazwiska wojskowych Wielkiej Armii od pułkownika do generała dywizji, którzy polegli lub zmarli na terenach obecnej Polski. Oficerowie niższych stopni znaleźli się na liście, w przypadku, gdy znana jest lokalizacja miejsca pochówku. Do listy dodałem również oficerów zabitych i zmarłych przy granicy z Polską, na terenach obecnej Rosji i Litwy: w Königsberg (Kaliningrad), w bitwach pod Preussisch-Eylau (Bagrationowsk), Friedland (Prawdinsk), itd. Uczyniłem to z myślą, że być może część grobów uda się jeszcze zlokalizować.

Aby bardziej przybliżyć postaci, starałem się zamieścić szczegółowe dane biograficzne, a zwłaszcza stan służby, wychodząc z założenia, że znajomość biografii pobudza wyobraźnię. Informacje opracowałem na podstawie:

1. Georges Six "Dictionnaire Biographique des Generaux et Amiraux Français de la Revolution et de l'Empire 1792-1814", Paris; 1934.
2. Danielle et Bernard Quintin "Dictionnaire des Colonels de Napoléon" Paris S.P.M.; 1996.
3. Martinien A. "Tableaux par Corps et par Batailles des Officiers Tues et Blesse pendant les Guerres de l'Empire 1805-1815", Paris 1899.
4. "Polski Słownik Biograficzny", Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1936
5. Robert Bielecki "Słownik Biograficzny Oficerów Powstania Listopadowego", Wydawnictwo NERITON, Warszawa 1998
6. Service Historique de l'Armée de Terre w Vincennes pod Paryżem, dzięki pomocy przyjaciela (również Polski!) Pana Alain Chappet, członka l'Association pour la Conservation des Monuments Napoléoniens i współautora "Répertoire mondial des Souvenirs Napoléoniens" i "Le Guide Napoléon".
7. Alain Chappet, Roger Martin, Alain Pigeard "Le Guide Napoléon", Tallandier Éditions, Paris 2005
8. Archiwalnych wydań Kurjera Warszawskiego z lat 1806-1846 z Biblioteki Narodowej w Warszawie
9. Informacji Pana Jean-Pierre Fave z Francji
10. Nieocenionej, fachowej pomocy Pana Kamila Stepana z Uniwersytetu Jagiellońskiego.
11. Nieznanych szerzej wcześniej, danych biograficznych generała Bontemps, udzielonych przez Panią Marię M. Bontemps-Gracz.

Lista jest otwarta. Mam nadzieję, że dzięki uprzejmości moderatora (Castiglione), będzie ją można uzupełniać na bieżąco dodatkowymi informacjami i zdjęciami, do czego gorąco zachęcam. Wszelkie komentarze i uwagi proszę kierować na adres: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

Jan W. Kowalik