Dwakroć wypadki zbliżały mnie do Napoleona, w chwili gdy składał koronę. W Fontainebleau, 19 Kwietnia 1814 r., kiedym przybył z oświadczeniem gotowości porwania go w przejściu przez góry Tararskie, przy pomocy wojska, którem dowodziłem nad górną Loarą, i postawienia na czele ośm dziesięciu tysięcy żołnierzy z korpusów marszałków: Augereau, Suchet i Soult. W owych obszernych galeryach, niegdyś za szczupłych na pomieszczenie tłumu dworzan, zastałem tylko księcia Bassano i adjutantów: Bassi i Montesquiou. Cały dwór, cała służba przyboczna, aż do kamerdynera Constant i mameluka Rustana, słowem wszyscy, opuścili byli swego nieszczęśliwego pana, spiesząc do Paryża, w nadziei, że znajdą miejsce przy boku nowego władcy.

W Elysée, 21 Czerwca 1815 r., w salonach służbowych ujrzałem tylko hrabiów: Lascases i Montalembert, których tam nigdy nie spotykałem w czasach świetności cesarstwa, chociaż od r. 1809 figurowali na liście szambelanów, — i barona Montaran, koniuszego. Adjutanci: Drouot, Flahaut, Labédoyère, Dejean, Corbineau, znajdowali się w izbie parów, lub na czele wojska. W obu tych epokach okropnych wspomnień, lud, wzięty w massie, pozostał wiernym swemu wybrańcowi. We wszystkich innych klassach narodu wierność była tylko wyjątkiem.

Historya niewoli Napoleona... przez jenerała Montholon, t. 1

Historya niewoli Napoleona... przez jenerała Montholon, t. 2

Kampanja polsko-austrjacka w r. 1809, zrodzona z rachub politycznych, pomyślana jako przemarsz zbrojny, mający „unieszkodliwić” polaków, jako epizod na drodze do pozyskania Prus i Rosji, do stworzenia przeciw napoleońskiej koalicji; przez Napoleona lekceważona całkowicie, kampanja ta, od chwili opuszczenia Warszawy po bitwie raszyńskiej, była w swym charakterze strategicznym walką o Wisłę. Opanowanie przez austrjaków prawego brzegu Wisły środkowej w jakimkolwiek punkcie, pozwalającym na przerzucenie znaczniejszej ilości wojsk, zadecydowały o losie armji polskiej, stojącej w ostatnich dniach kwietnia na linji Narwi między Serockiem a Modlinem.

Stąd lekkomyślna wyprawa gen. Mohra na zdobycie Pragi, zakończona porażką grochowską w dniu 26 kwietnia, oraz również niefortunna impreza gen. Schaurotha pod Górą Kalwarją. Na odwrót, owładnięcie ze strony polskiej lewym brzegiem Wisły górnej wraz z jej przeprawą pod Sandomierzem, groził o przerwaniem komunikacji arcyxięcia z Galicją i odcięciem armji austrjackiej od podstawy operacyjnej.

Augustyn Cichowicz, Zdobycie Zamościa w roku 1809

Dzień bowiem przedtem, tj. 27. maja o godzinie czwartej rano przyjechała poczta z Przemyśla i doniosła, że tuż za nią spieszy jakiś oddział polski do Lwowa. I w rzeczy samej w pół godziny później nadjechał porucznik Starzyński wraz z kilkunastoma żołnierzami polskimi. Jakkolwiek garstka żołnierzy przybyłych z tym porucznikiem była zbyt małą, wszystkich bowiem razem było tylko siedemnastu, mimo to jednak nikt nie poważył się na rogatce wzbraniać im wjazdu do miasta. Tak samo jak na rogatce, nie zatrzymano ich na żadnej z ulic, wjechali więc wprost na główną strażnicę (odwach). Wieść o przybyciu żołnierzy polskich rozniosła się niezwłocznie po całem mieście. A że nikt nie chciał być ostatnim, więc każdy co prędzej zrywał się z łóżka, ubierał i spieszył na powitanie. Nie zważano, że liczba przybyłych jest zbyt małą, nie pytano porucznika, czy to może forpoczty tylko, w uniesieniu patryotycznem zapomniano o tem wszystkiem, a każdy cisnął się, ażeby być najbliżej strażnicy, bo każdy chciał jak najprędzej przywitać tych, którzy przybyli nie w innym celu, jak w celu zaprowadzenia dawnego niepodległości porządku.

Zanim upłynęła godzina, a już tysiące mieszkańców Lwowa otoczyło strażnicę, na którą zajechał porucznik Starzyński z czternastoma konnymi grenadierami i dwoma ułanami. Niebawem odjechało sześciu grenadyerów; wysłał ich porucznik na krańce Lwowa i tam na rogatkach polecił stać na straży i nie wypuszczać nikogo z miasta...

Lwów w roku 1809 przez Stanisława Kunasiewicza

A zatem polski teatr wojny w roku 1809 — to nie poboczny tylko plac boju, wojska operujące na nim — to nie zwykłe "detachements", mające odwrócić uwagę nieprzyjaciela lub wiązać jego siły, by umożliwić korzystne zapadnięcie decyzji na głównym terenie walki, lecz i widownia samodzielna, lecz samoistna armja, która sprowadzić miała rozstrzygnięcie już nie kampanji, nie wojny jakiej pojedynczej, ale całego szeregu tyloletnich potężnych zmagań starej Europy z najpotężniejszym z genjuszów wojennych, a to przez skutki natury politycznej, jakie wywołaćby musiały w razie powodzenia.

Strategja tkwić będzie zawsze w polityki sferze, gdyż „wojna jest polityki narzędziem, nosić winna jej charakter, mierzyć w inna jej miarą”. Wojny zaś celem absolutnym — powalenie przeciwnika, „zmuszenie go do spełnienia naszej woli”. Stąd płyną wszystkie konflikty, cały dualizm między polityką a strategją, gdy ta pierwsza ścieśnia granice działania militarnego, zwłaszcza w wojnach na kilka frontów, z kilkoma przeciwnikami. Tym jednak razem obie harmonizowały z sobą w zupełności, bo interes polityczny — przeciągnięcie Prus i Rosji na stronę koalicji — pozostawiał strategji jaknajszersze pole działania, wymagał wprost, należycie zrozumiany, zniszczenia wroga, zniszczenia młodej armji polskiej, odebrania jej wartości bojowej. W ten sens brzmiały też wskazówki generalissimusa austrjackiego, arcyksięcia Karola, w liście do dowódcy sił zbrojnych, przeznaczonych do ofenzywy na Księstwo, szwagra cesarskiego, arcyksięcia Ferdynanda d’Este.

Gustaw Ochwicz, Rok 1809

„Napoleon nie był bogiem, ani potworem — powiada Artur Lévy w przedmowie do swego zajmującego dzieła — był tylko w całem znaczeniu tego wyrazu człowiekiem i nic ludzkiego nie mogło być obcem jego naturze. Wysoce rozwinięte przywiązanie do rodziny, dobroć, wdzięczność, zdolność do odczuwania cudźej doli — to były główne cechy jego charakteru.” Fakta, dotyczące rodziny i dziecinnych lat Napoleona, są tak ogólnie znane, że ich opowiadać nie będziemy w niniejszem sprawozdaniu, dotykając tylko pobieżnie, o ile się to okaże niezbędnem do uwydatnienia moralnej fizyonomii bohatera.

W dziecinnych latach Napoleona dwa rodzaje wrażeń wyryły się najgłębiej w jego duszy. Wypadki, jakie w owej epoce zdarzyły się na Korsyce, przejmowały go uwielbieniem dla Paoli’ego, głównego bohatera chwili, i rozpierały pierś jego młodocianą pragnieniem wielkich czynów; z drugiej strony przykład matki (Letycyi z domu Ramolino), kobiety wielkiego charakteru, znoszącej ze spokojem straty materyalne, będące następstwem zaburzeń w kraju, a przytem rządnej, zabiegłej, energicznej, przyczynił się niemało do wyrobienia w nim samym tychże zalet i właściwości.

Napoleon w życiu prywatnym