Nasza księgarnia

Uwaga! Polecamy! Odwiedzając sklepy internetowe pomagasz utrzymać nasz serwis!

Richard Knötel

Opublikowano w Plansze mundurowe

 Polecamy: ARMIA NAPOLEONA

WSTĘP



Plansze mundurowe Richarda Knötla

Trudno obecnie znaleźć jakąkolwiek pracę z zakresu uniformologii XVIII i XIX wieku bez jednego choćby odwołania do Richarda Knötla. Ten najbardziej znany niemiecki malarz historyczny swojej epoki urodził się w 1857 roku w Głogowie. Jego ojciec Augustin był nauczycielem, malarzem i pisarzem. Właśnie u niego Richard uczył się podstaw malarstwa. W 1880 roku rozpoczął studia w berlińskiej Akademii Sztuk Pięknych. Już wtedy postanowił poświęcić się historii militarnej. Był ilustratorem wielu prac z tego zakresu, w tym np. "Die preussische Armee von den ältesten Zeinten bis zum Gegenwart" (1883 r). Zdobytą w ten sposób wiedzę wykorzystał przy stworzenia swojej życiowej pracy sławnego "Uniformenkunde". Ten 18 - częściowy zbiór kolorowych plansz poświęcony jest przede wszystkim armiom zachodnio i południowo europejskim. Najlepiej opracowane są oczywiście armie państw niemieckich. Na tym tle dość skrótowo przedstawiono armię rosyjską. Polakom Knötel poświęcił tylko kilka plansz, nie ustrzegając się, niestety, irytujących błędów. Richard Knötel zmarł w 1914 roku w Berlinie.

Piotr Pacak

 

OCHOTNICY PRUSCY

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Korpus ochotniczy rotmistrza von Marwitza.
Od lewej: karabinier szwadronu ułanów, strzelec wyborowy.

W marcu 1806 r. rtm. von Marwitz, adiutant księcia Hohenlohe, poprosił króla o zgodę na utworzenie korpusu ochotniczego. Po otrzymaniu pozwolenia 2 kwietnia rozpoczął rekrutację w Prusach Wschodnich. Z zakładów kawalerii otrzymał 50 ludzi (z pułków huzarów von Bila, von Rudorf, von Blücher oraz pułku dragonów von Hertzberg) jako kadrę dla swojego oddziałów. Później otrzymał jeszcze dodatkowo 55 huzarów Rudorfa, 5 kirasjerów i 150 spieszonych dragonów von Hertzberga. Kawalerię korpusu podzielono ostatecznie na 5 szwadronów. Piechotę początkowo tworzył niewielki (33 ludzi) oddział. Pod koniec maja korpus wysłano na Szwedzkie Pomorze, gdzie został zreorganizowany przez G. Blüchera. Składał się teraz z 4 szwadronów kawalerii (433 ludzi) i 2 kompanii piechoty (165 ludzi).
Mundur korpusu stanowiła długa litewka z żołtym szamerowaniem oraz czako (z białym piórem dla kawalerii i zielonym dla piechoty). Uzbrojeniem strzelców były gładko lufowe muszkiety. Kawaleria wyposażona była szable, a ułański szwadron porucznika von Schmelinga w lance. Efektownie wyglądający oddział niczym szczególnym w walce się nie odznaczył. Rozwiązano go 20 września. Z kawalerii sformowano szwadron bośniacki pod komendą por. von Schmelinga. Piechotę włączono do batalionu grenadierów.


Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Korpus ochotniczy rotmistrza hr. von Krockowa.
Od lewej: piechur drugiego szeregu (z gwintowanym sztucerem), piechur pierwszego szeregu (z muszkietem), oficer (uzbrojony w gwintowany sztucer), strzelec konny.

Rotmistrz von Krockow, były oficer huzarów, rozpoczął na Pomorzu rekrutowanie oddziału ochotniczego 10 stycznia 1807 r. Już po tygodniu miał już gotowy szwadron kawalerii i batalion piechoty. Ostateczny skład korpusu to 5 kompanii piechoty (849 ludzi), szwadron strzelców konnych (196 ludzi) oraz oddział artylerii konnej z dwiema 3 - funtówkami. Trzon korpusu stanowili byli jeńcy wojenni z brandenburskich i pomorskich pułków.
W piechocie pierwszy szereg uzbrojony był w muszkiety, drugi w gwintowane sztucery. Mundur składał się z ciemnozielonej kurtki z czarnymi dodatkami i żółtymi guzikami. Kawaleria wyróżniała się żółtymi naramiennikami. Cały korpus nosił żelazne kaski zdobione na froncie czaszką ze skrzyżowanymi piszczelami oraz końską kitą z czarnego włosia. 26 marca rtm. Krockow został ranny i wzięty do niewoli. Dowództwo objął po nim płk. Schuler von Senden, mjr. von Mutius, a od 31 maja mjr. von Wilamowitz. Freikorps Krockowa (na skutek strat i chorób zredukowany do około 350 ludzi) został rozwiązany 21 lipca w Schmelzu nad rzeką Memel. Żołnierzy włączono do 2 batalionu rezerwowego z Nowej Marchii , gwardii oraz różnych pułków kawalerii. 24 lipca w uznaniu zasług bojowych hr. von Krockow otrzymał pozwolenie na nosze munduru swego korpusu.


Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Freikorps F. von Schilla.
Od lewej: pieszy jegier, podoficer artylerii, szeregowy fizylierów, huzar.

Oddział ten powstał na początku 1807 roku jako prywatna początkowo (rozkaz legalizujący wydano 13 stycznia) inicjatywa oficera pułku dragonów królowej mjr. Fryderyk von Schilla. 7 lutego freikorps składała się z 424 kawalerzystów (2 szwadrony dragonów i dwa huzarów) oraz 268 piechurów i 32 artylerzystów (4 działa). Freikorps nie miał własnych wzorów umundurowania. Żołnierze nosili najczęściej mundury swoich macierzystych jednostek, a braki uzupełniano z najróżniejszych źródeł. 18 lutego żołnierze Schilla wzięli udział w bitwie pod Naugard. Szybki napływ rekrutów sprawił, że już na początku kwietnia piechotę rozwinięto do 2 kompanii fizylierów (295 ludzi) i kompanii jegrów (218 ludzi). Po zakończeniu wojny freikorps von Schilla został rozwiązany. Piechota sformowała lekki batalion w składzie 4 kompanii, który w lipcu 1808 roku stał się częścią pułku gwardii. Z kawalerii sformowano 2 brandemburski pułk huzarów. Po wybuchu wojny 1809 roku mjr. von Schill wywołał antyfrancuską rebelię w północnych Niemczech. Po jego śmierci 31 maja w Stralsundzie powstanie upadło.


Kliknij
Kliknij aby powiększyć

7 pułk ułanów 1815 r.
Od lewej: huzar byłego freikorpsu von Hellwiga (czapka z wyposażenia ułanów saskich), huzar byłego freikorpsu von Schilla.

Na początku maja 1813 roku mjr. von Hellwig utworzył oddział wydzielony z 2 śląskiego pułku huzarów (szwadrony 3 i 4), który po wzmocnieniu pieszymi ochotnikami rozpoczął wojnę partyzancką za liniami przeciwnika. W czasie letniego rozejmu zniszczone mundury zastąpiono uniformami z angielskich dostaw. Freikorps wzmocnił sformowany w Halberstadt szwadron jegrów konnych. Piechota rozrosła się do batalionu w składzie 3 kompanii oraz oddziału jegrów. Ubrano ją w zielone mundury strzelców angielskich. W 1813 roku piechota freikorpsu Hellwiga biła się min. pod Ypern. W kampanii 1814 roku walczyła pod Hoogstraaten, Courtray i Sweweghem. Kawaleria wzięła udział w bitwach Hoogstraaten, Bredą, Antwerpią, Courtray i Sweweghem. W maju 1815 roku piechota von Hellwiga weszła w skład 27 pułku piechoty liniowej, a kawalerię włączono do 7 pułku ułanów. Mjr. von Schill (brat Fryderyka) sformował na bazie 2 śląskiego pułku huzarów 100-osobowy oddział, z którym dołączył do płk. Tettenborna w Hamburgu. Za królewskim pozwoleniem freikorps ten został później rozwinięty do 2 pełnych szwadronów. W maju 1815 roku oddział von Schilla wszedł w skład 7 pułku ułanów.


Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Freikorps Hellwiga.
Od lewej: piechur ( kurtka mundurowa strzelców angielskich, reszta oporządzenia pruska), huzar - lansjer, huzar - karabinier. Huzarzy zorganizowani byli najwyraźniej na wzór polskich ułanów, u których pierwszy szreg nosił lance a drugi wyposażony był w karabinki.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Freikorps Lützowa - strzelec konny

Był to z pewnością najsłynniejszy oddział ochotniczy wojny 1813 r. Jego twórca mjr Ludwig von Lützow walczył jako dowódca szwadronu kawalerii we freikorpsie F. von Schilla. Pozwolenie na formowanie swego oddziału otrzymał w styczniu 1813 r. Początkowo przyjmował przede wszystkim mieszkańców ziem pruskich na zachód od Łaby, które utracono w 1807 r. W połowie marca gotowe były 4 kompanie piechoty oraz dwa szwadrony kawalerii. Większość rekrutów stanowiła młodzież studencka (zwłaszcza z kierunków artystycznych), w tym wielu 17 - latków. Prawdopodobnie dlatego oddział ten, choć jego wartość militarna była raczej mierna, stał się bohaterem tak wielu pieśni, wierszy i opowiadań, a jego romantyczna legenda jest wciąż żywa. 17 czerwca freikorps Lützowa został doszczętnie rozbity. W czasie zawieszenia broni oddział nie tylko odtworzono, ale i znacznie powiększono. Składał się teraz z 3 batalionów piechoty (1 i 3 po 4 kompanie muszkieterów), kompanii jegrów tyrolskich (w 2 batalionie), 3 oddziałów ochotniczych jegrów, 2 szwadronów ułanów, 2 szwadronów huzarów, szwadronu strzelców konnych oraz baterii artylerii ( w sumie ok. 3600 oficerów i żołnierzy). Z historią korpusu Lützowa wiąże się legenda dwóch młodych poetów. Saksończyk Teodor Körner, wschodząca gwiazda niemieckiego romantyzmu zginął 26 sierpnia 1813 roku podczas ataku na francuski konwój pod Gadebusch. Maksymilian von Scheckendorf przeżył i wniósł swój wielki wkład w historię niemieckiej literatury. Bohaterką freikorpsu była Eleonora Prohaska. Przyjęto ją do oddziału tylko dlatego, że podała się za mężczyznę. Zginęła 16 września pod Gëhrde, gdzie walczyła jako dobosz, posługując się bębnem odebranym Francuzom. Dopiero w chwili śmierci wyznała swojemu porucznikowi, że jest kobietą.


Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Ułan freikorpsu von Lützowa 1813 r.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Ochotniczy jegrzy konni 1 śląskiego pułku huzarów 1813 r.
Od lewej: oficer, jegier.

W czasie obu kampanii 1813 roku tworzono liczne, piesze i konne oddziały ochotniczych jegrów (nie mylić ze zwykłymi jegrami). Rekruci pochodzili z bogatych rodzin (najwięcej ze Śląska i Pomorza), które finansowały im koszty uzbrojenia, umundurowania oraz żołdu. Wystawiane w ten sposób oddziały miały najczęściej siłę co najwyżej słabego szwadronu lub kompanii. Przydzielano je z reguły do pułków regularnych (choć kilka oddziałów weszło w skład landwery i różnych freikorpsów). Jegrzy nosili zielone mundury z dodatkami w kolorach pułkowych. Uzbrojenie stanowił gwintowany sztucer oraz (w oddziałach konnych) szabla lub pałasz.


Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Ochotniczy jegrzy kołobrzeskiego pułku piechoty liniowej 1813-15 r.
Od lewej: jegier w mundurze i oporządzeniu polowym, starszy jegier w mundurze paradnym 1815 r., jegier w małym mundurze.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć



Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Ochotniczy jegrzy konni brandenburskiego pułku kirasjerów 1813 r.
Od lewej: jegier w kolecie, oficer (por. baron F. de la Motte Fouque - odznaczył się w bitwie pod Grossgörschen), jegier w litewce.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Ochotniczy jegrzy konni śląskiej kawalerii landwery 1813-15 r.
Część tych oddziałów wobec braku odpowiedniej liczby gwintowanych sztucerów wyposażono w lance.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Ochotniczy jegrzy konni gwardii 1813 r.
Od lewej: jegier w małym mundurze, jegier w mundurze paradnym. Gwardyjski szwadron ochotniczych jegrów konnych sformowano na początku 1813 roku w sile: 4 oficerów, 15 podoficerów, 3 trębaczy i 182 jegrów. W kampanii nie występował jako całość. Rozdzielono go między poszczególne pułki gwardii konnej.

ARMIA WESTFALII

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Gwardia piesza 1803-13 r. Od lewej: grenadier w małym mundurze, grenadier w mundurze polowym, oficer jegrów w mundurze polowym.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Huzarzy 1813 r. Od lewej: trębacz i huzar pułku Hieronima - Napoleona, huzar 1 pułku, huzar 2 pułku (obaj w mundurach polowych)

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Pułk piechoty Królowej (Königin) 1812 r. Od lewej: starszy sierżant grenadierów, sierżant woltyżerów, oficer grenadierów.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Szwoleżerowie 1810 r. Od lewej: rotmistrz szwoleżerów liniowych, rotmistrz szwoleżerów gwardii.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Piechota liniowa 1812 r. Od lewej: starszy sierżant grenadierów, kapral woltyżerów, tambur - major.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Artyleria i służby 1812 r. Od lewej: kanonier artylerii konnej gwardii, oficer artylerii pieszej, oficer pociągów.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Huzarzy 1812 r. Od lewej: oficer 1 pułku, oficer 2 pułku, huzar 1 pułku.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Gwardia narodowa 1812 r. Od lewej: karabinier (strzelec) 1 batalionu, oficer karabinierów 1 batalionu, oficer 2 batalionu, grenadier 2 batalionu, oficer oddziałów kawalerii Gwardii Narodowej.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Piechota 1812 r. Od lewej: młodszy oficer grenadierów piechoty liniowej, młodszy oficer lekkiej piechoty.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

5 pułk piechoty liniowej 1809 r. Od lewej: grenadier, woltyżer, oficer fizylierów, fizylierzy.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Kirasjerzy 1809-12 r. Od lewej: oficer 1 pułku 1809 r, kirasjer 1 pułku 1809 r., oficer 1 pułku 1812 r, oficer 2 pułku 1812 r, trębacz 2 pułku 1812 r.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Generalicja i sztaby. 1812 r. Od lewej: królewski oficer ordynansowy, adiutant sztabu gwardii (na drugim planie konno), adiutant generała gwardii, generał dywizji, generał pułkownik gwardii (na drugim planie konno), generał brygady gwardii, nadinspektor popisów.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Kampania rosyjska 1812 r. Od lewej: żołnierz pociągów, szwoleżer - lansjer gwardii (na drugim planie), oficer 2 pułku kiasjerów (na pierwszym planie), karabinier piechoty lekkiej, grenadier piechoty liniowej.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Gwardia piesza 1812 r. Od lewej: młodszy oficer grenadierów gwardii, młodszy oficer elitarnych jegrów - karabinierów, szeregowy elitarnych jegrów - karabinierów, grenadier gwardii, jegier gwardii, młodszy oficer jegrów gwardii.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Artyleria konna 1812 r. Od lewej: adiutant, młodszy oficer, kanonier.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Guarde du Corps króla Hieronima 1812 r. Od lewej: szeregowy, pułkownik (obaj w paradnych mundurach), oficer w małym mundurze, gwardzista w galowym mundurze do służby wartowniczej.

 

WOJSKO POLSKIE

R. Knötel wielkim artystą był, ale cały jego talent i wielka wiedza okazał cokolwiek bezradnym wobec niuansów polskiego munduru wojskowego epoki napoleońskiej. Pół biedy jeśli chodzi o mundury piechoty (choć i tutaj rogatywki wychodzą niekiedy tak, że patrzącego zęby bolą) lub inne formacje ubrane na wzór francuski. Najgorzej jest ze szwoleżerami i ułanami. W ujęciu Knötla nabrali iście niemieckiej "zgrabności". Autor ma problemy nie tylko z krojem mundurów, ale także z ich kolorami - zarówno głównymi jak i dla dodatków. Kto nie wiem o czym mówię, niech porówna sobie te rysunki np. z obrazami Gembarzewskiego - różnica widoczna od razu. Plansze, które prezentujemy nie są oczywiście wszystkimi, jakie R. Knötel poświęcił Polakom. W miarę pozyskiwania kopii odpowiedniej jakości kolekcja będzie sukcesywnie uzupełniania.
Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Polska armia w 1794 r.
Od lewej: kosynier, oficer litewskiej kawalerii narodowej (w oryginale figura ta podpisana jest jako oficer kawalerii litewskiej Gwardii Narodowej - jest to oczywista pomyłka, takiej formacji nie było w składzie wojska litewskiego), żołnierz 7 pułku piechoty szefostwa Piotra Potockiego (w oryginale "pułku Stanisława Potockiego" - jednostki o takiej nazwie nie było), żołnierz 2 pułku im. Królewicza szefostwa gen. Józefa Wodzickiego (kurtki mundurowe obu piechurów mają zbyt wąskie mankiety i źle przedstawione, odwinięte poły, kolejny błąd to białe lampasy - powinny być w barwie pułkowej), żołnierz chłopskiej milicji konnej - konny pikinier (w oryginale podpisany jako dragon, co jest oczywistą pomyłką). Kolor biało - zielony wprowadził Kościuszko dla formacji chłopskich. Tak uzbrojonych i wyposażonych milicjantów znajdziemy min. na obrazie M. Stachowicza "Tadeusz Kościuszko w obozie pod Bosutowem".
Na pierwszym planie z lewej strony widzimy kaszkiet koronnej piechoty liniowej (wzorowany na oryginale z berlińskiego Arsenału).
Przedstawione tutaj mundury wojska regularnego wprowadziła 11 marca 1791 roku Komisja Wojskowa Obojga Narodów. Mundurem wszystkich formacji stała się odtąd kurtka kroju polskiego, granatowa (piechota, kawaleria narodowa i sztaby) lub zielona (artyleria, strzelcy i straż przednia) z wyłogami w barwie stosownej dla każdej broni. Uzupełnieniem były długie spodnie w kolorze kurtki z lampasami w barwie pułkowej (do munduru zimowego) oraz białe, płócienne czechczery (do munduru letniego). Nakryciem głowy w piechocie koronnej był sztywny kaszkiet z czarnego filcu, z dwoma daszkami, blachą mosiężną ozdobioną orłem (jej półkolista krawędź zdobiona była białą szczeciną) oraz dwiema kitami (jedna pionowo po lewej nad kokardą, druga łukowato wzdłuż z tyłu do przodu). Kaszkiety piechoty litewskiej były nieco wyższe z grubszą kitą wzdłużną. Oficerowie piechoty używali rogatywki lub dwurożne kapelusze typu francuskiego. W kawalerii narodowej oraz w pułkach straży przedniej oficerowie i towarzysze nosili tradycyjne, polskie czapki rogate w różnych wariantach. Pocztowi wyróżniali się giwerami z czarnej skóry. Artyleria używała rogatywek (oficerowie) oraz filcowych kapeluszy lub kaszkietów podobnych jak w piechocie (tak przedstawia kanoniera artylerii litewskiej jedna z akwarel Józefa Harasimowicza. Trzeba tutaj zaznaczyć, że opisany powyżej schemat jest tylko ogólnym wzorem. W szczegółach zdarzały się liczne odstępstwa od ustaleń regulaminowych.
W oryginalnym podpisie do rysunku Knötla przedstawione na nim mundury określane są jako wzór rosyjsko - polski, co jest moim zdaniem nieporozumieniem. Rosyjska reforma mundurowa wprowadzona przez Potiomkina w latach 1783-86 ewidentnie odwoływała się do polskich wzorów.


Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Legia Naddunajska
Od lewej: fizylier, grenadier, trębacz artylerii konnej (podpisany w oryginale jako huzar, co wydaje się oczywistym błędem - w legii nie było takiej formacji), artylerzysta konny w surducie, artylerzysta konny w dołmanie, ułan (na drugim planie). Przedstawionych na tym rysunku rogatywek proszę nie traktować dosłownie. Autor, nie pierwszy i nie ostatni "wyłożył" się na tak szczególnym zjawisku, jakim był polski mundur tej epoki. Odsyłam do rysunku B. Gembarzewskiego.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Polski lekkokonny gwardii cesarskiej.
Szeregowy w mundurze paradnym 1808 r (nieprawidłowe obramowanie czapraka - powinno być białe, złe odcienie kolorów praktycznie wszystkich części munduru, kolorem uzupełniającym mantelzaka powinien być biały).

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

1 pułk szwoleżerów - lansjerów gwardii cesarskiej 1810 - 14 r.
Od lewej: oficer w mundurze paradnym, szwoleżer w mundurze paradnym (lanca jest ewidentnie za długa).

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Muzyk 1 pułku szwoleżerów - lansjerów w mundurze paradnym 1810 - 14 r.


Kliknij
Kliknij aby powiększyć

8 pułk ułanów Legii Nadwiślańskiej 1810 r.
Szeregowy w mundurze paradnym (kolejny raz za długa lanca, z boku mantelzaka brakuje numeru pułku).

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Piechota Księstwa Warszawskiego 1808 r.
Od lewej: tamburmajor i dobosz grenadierów 2 pułku, grenadier i wyższy oficer 5 pułku.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Piechota Księstwa Warszawskiego 1809 r.
Od lewej: woltyżer 4 pułku, grenadier 17 pułku.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Piechota Księstwa Warszawskiego 1812 r.
Od lewej: woltyżer w mundurze zimowym, weteran, sierżant grenadierów Gwardii Narodowej.

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Kawaleria 1809 r.
Od lewej: wyższy oficer ułanów 1 legii, kanonier artylerii konnej (na drugim planie), ułan, wyższy oficer szwoleżerów gwardii w mundurze paradnym (praktycznie wszystkie kolory w tym przypadku mają nieprawidłowe odcienie, nie można tego rysunku absolutnie traktować jako źródła).

Kliknij
Kliknij aby powiększyć

Kompania wyborcza pułku 5 strzelców konnych.
Od lewej: trębacz, oficer, strzelec.

Plansze z kolekcji Piotra Pacaka