Taktyka armii rosyjskiej w dobie wojen napoleońskich
Taktyka armii rosyjskiej w dobie wojen napoleońskich
NapoleonV, Kraków 2010
Po kilku klasykach z dziedziny wojskowości okresu napoleońskiego, takich jak "Napoleoński system wojny" Huberta Camona, "Manewr wileński..." Henri Bonala czy interesującym reprincie "Historja Rozwoju Artylerji" Aleksandra Kiersnowskiego wydawnictwo Napoleon V zaproponowało nam pozycję nową nie wymagająca przed wzięciem do ręki "gruntownego odkurzania". Nowością tą jest "Taktyka Armii Rosyjskiej w dobie wojen napoleońskich" autorstwa Aleksandra i Jurija Żmodikow. Już pobieżne przejrzenie bibliografii powoduje wzrost zainteresowania książką ponieważ sugeruje, że mamy do czynienia z opracowaniem opartym głównie na dokumentach źródłowych z epoki a nie prostą kompilacją innych wcześniejszych opracowań. Autorzy oparli się na regulaminach, ukazach carskich oraz licznych wspomnieniach rosyjskich oficerów różnych stopni. Niezwykle interesującym źródłem wykorzystanym przez autorów są publikacje rosyjskich teoretyków wojskowości z epoki, takich jak np. A.I. Chatow. Mam tu na myśli zarówno prace teoretyczne jak np. "Obszczij opyt taktiki" wspomnianego Chatowa jak również cytowane artykuły z fachowych czasopism, szczególnie tych prekursorskich, jak "Artylerijskij żurnał" wydawany w Petersburgu od 1808 roku, będący pierwszą otwarta trybuną pozwalającą na wymianę poglądów na zagadnienia wojskowe w gronie oficerów szczególnie tej bardziej wykształconej ich części. Lektura książki dobitnie udowadnia, że zamieszczona bibliografia nie jest jedynie spisem potrzebnych i niepotrzebnych książek z półki autorów ale rzetelnym spisem materiału źródłowego. Kończąc kwestie bibliograficzne warto wspomnieć o jedynym polskim akcencie na tej liście, czyli pracy Tadeusza Kościuszki "Notice sur les Russes". Opracowanie składa się z trzech głównych części. Pierwsza poświęcona jest armii XVIII wieku ze szczególnym uwzględnieniem czasów Pawła I i jego reform w armii rosyjskiej.
Warte podkreślenia jest, że autorzy oszczędzają nam długich wstępów i nie rozpoczynają swoich rozważań od początków istnienia państwowości ruskiej a skupiają się zdecydowanie na tym co jest tematem opracowania - okresie napoleońskim. Druga część dotyczy okresu 1801-1809, trzecia opisuje lata 1810-1814.
W mojej skromnej ocenie interesująca jest ogólna koncepcja opracowania. Oprócz przedstawienia etatów, regulaminowych szyków i form prowadzenia walki, autorzy przytaczają adekwatne fragmenty z pamiętników i wspomnień uczestników walk, ilustrujące praktyczne stosowanie teoretycznych założeń. Dobór owych wspomnień wydaje się niezwykle staranny. Możemy przeczytać wspomnienia Rosjan od generałów po dowódców batalionów czy nawet kompanii. Można by tu mieć jedynie uwagą, że gdyby dosłownie traktować treść i duch wielu z tych wspomnień, należałoby zadać sobie pytanie jakim cudem Napoleonowi udało się pokonać dzielnych Rosjan? Jednakże autorzy opracowania kilkakrotnie zwracają uwagę czytelnikowi na konieczność krytycznego odczytywania tego typu wspomnień. Dodatkowo nie raz przytaczają - jak sądzę dla kontrastu - wspomnienia gen. Lengerona charakteryzujące się dużo większym dystansem i obiektywizmem w ocenie rosyjskiej armii. Dodatkową perełką wśród zamieszczonych cytatów jest fragment z korespondencji Miłoradowicza i Jermołowa, który bezlitośnie obnaża niefrasobliwość i fantazję dowódców w obliczaniu strat własnych i przeciwnika. Oczywiście obiektywnie przyznajmy, że duch barona Munchausena żyje we wspomnieniach nie tylko rosyjskich oficerów, możemy go odnaleźć we wspomnieniach przedstawicieli wszystkich armii pod każdą szerokością geograficzną. Natomiast, co warte jest szczególnego podkreślenia, w tekście od autorskim nie znajdziemy nawet kropli owego "propagandowego sosu", którym podlane były podobne opracowania w minionej epoce. Otrzymujemy do ręki opracowanie, które prezentuje zagadnienie w sposób rzetelny, rzeczowy i pozbawiony "mitologii".
Jednakże oprócz niewątpliwych zalet omawianego opracowania Panów Żmodikow dostrzegam również pewne wady. Uważam, że najistotniejszą z nich jest zbyt ogólnikowe potraktowanie zagadnienia etatów. Autorzy trzymają się, jak sądzę, ściśle litery stosownych dokumentów z epoki. O ile mi wiadomo stosowne ukazy określały etaty dla całego pułku bez podziału na poszczególne bataliony, roty czy szwadrony, ale i tutaj podane etaty oficerskie i podoficerskie, opracowanie prezentuje w formie uproszczonej, bez podziału na poszczególne stopnie (majorów, kapitanów, poruczników itp.). Oczywiście prezentowane dalej rysunki poszczególnych formacji pozwalają sobie wyrobić pogląd na obsadę etatów w plutonie, rocie czy szwadronie ale już w przypadku pododdziałów artylerii, w skład których wchodziły działa o różnym wagomiarze proste dzielenie pułkowych czy brygadowych etatów nie wystarcza i biedny czytelnik nie wie co zrobić z pojawiającymi się ułamkami.
Brakuje mi też choćby prostego porównania etatów w pułkach rosyjskich z analogicznymi w armii francuskiej będącej w interesującej nas epoce niejako punktem odniesienia. Już na pierwszy rzut oka widać, że w armii rosyjskiej mamy do czynienia z "mniejszym nasyceniem" oficerów i podoficerów w odpowiadających sobie formacjach.
W rozdziale poświęconym "Taktyce wyższego szczebla" w okresie 1810-1814 autorzy w przeważnej mierze skupiają się na bitwie pod Możajskiem, bardzo mało miejsca poświęcając tym zagadnieniom w latach 1813-1814, a wydaje się, że byłoby o czym pisać.
Ostatnia już krytyczna uwaga dotyczy raczej zagadnień redakcyjnych. Byłoby, moim zdaniem, zdecydowanie lepiej dla czytelników gdyby prezentowane etaty przedstawić w formie tabelarycznej a nawet zebrać je razem w aneksie umieszczonym na końcu opracowania. Pozwalało by to na łatwiejsze ich wyszukiwanie i ewentualne porównywanie.
Pomimo wymienionych zastrzeżeń uważam opracowanie Panów Żmodikow za niezwykle cenne i udane. Na naszym rynku jest to opracowanie wprost unikalne i należy pogratulować wydawnictwu Napoleon V decyzji wydania tej pracy.
Z czystym sumieniem mogę polecić "Taktykę Armii Rosyjskiej w dobie wojen napoleońskich" wszystkim zainteresowanym historią epoki i ówczesnymi problemami pola walki.
Waldemar Karczmarczyk
Wydawnictwo: NapoleonV
Wydanie I, 2010
300 stron - 27 szkiców, 8 map, format B5, twarda oprawa.
Cena detaliczna 72,20 PLN