Pracę niniejszą poświęcamy osobie gen. Dominika Dziewanowskiego. Zasłużony ten dla jazdy polskiej oficer, to typowy przedstawiciel ówczesnego pokolenia. Zauważyć należy, że w Polsce służba wojskowa od dawna jako rzemiosło wojenne nie była traktowana, toteż w dziejach Polski nie spotykamy zamkniętej kasty wojskowej. Służba wojskowa, to była służba obywatelska, służba dla kraju. W chwilach niebezpieczeństwa dla Ojczyzny młodzież obywatelska tłumnie zapełniała kadry wojskowe, służyła chętnie i ofiarnie, by po minionej „potrzebie" wrócić do zajęć swych codziennych, zazwyczaj do pługa i roli. W tej tradycji wyrósł Dominik Dziewanowski. Czy to jako organizator jednego z najdzielniejszych pułków jazdy Księstwa Warszawskiego, czy jako dowódca jazdy korpusu Dąbrowskiego na Białorusi w 1812 r., nie był on nigdy tym zawodowym żołnierzem, który szuka chwały wojennej na polu bitwy, lecz tęgim obywatelem kraju, który ze swoich sił, ze swoich zdolności i swojego mienia czyni bezzwrotną ofiarę na ołtarzu dobra ojczyzny. Tak ujmując swoje zadanie gen. Dziewanowski niezmiernie ściśle wiązał losy swoje z losami czy to organizowanych, czy to dowodzonych przez niego jednostek bojowych i formacyj. Historja pułku „towarzyszów", historja 28 brygady lekkiej jazdy, to historja Dziewanowskiego. To też sylwetę gen. Dziewanowskiego ujmujemy na tle dziejów dowodzonych przez niego jednostek. W ten sposób zyskując nowe przyczynki do dziejów jazdy naszej z czasów Księstwa Warszawskiego mamy możność dokładniejszego scharakteryzowania interesującej nas postaci. Zadanie to ułatwia nam pozostała po Generale obfita spuścizna w postaci raportów i pamiętników dotąd szczegółowo nie opracowanych, a przedstawiających doniosłą wartość, zarówno ze względu na ich dokładność, jak i ze względu na światły umysł autora, który potrafił ujmować i oceniać otaczające go zjawiska i wydarzenia, we właściwy mu sposób rozumny i krytyczny.
Celem naszej pracy jest rzucenie pewnego promienia światła na ten okres naszych dziejów, który, aczkolwiek jest tak chlubnym dla historji narodu, dotąd jednak z całą dokładnością nie został jeszcze opracowany i przedstawiony.

Janusz Staszewski, Generał Dominik Dziewanowski

Historia powstania jazdy Księstwa Warszawskiego w 1806 r. wiąże się ściśle z przebiegiem całego ruchu zbrojnego tego czasu, z sposobem z jego organizacji i metodami. Wysiłek zbrojny Polski pruskiej wybuchł i rozwinął się zdumiewająco szybko przy współudziale całego prawie myślącego i czującego odłamu społeczeństwa, na którego czele stanęły, pomijając już naturalnych, wybitnych, dawnych przewodników idei narodowej, osobistości skromne zdolnościami, przemijające, których działalność wywierała jednak czasowy wpływ na dzieje powstania. Insurekcja 1806 r. nadała tymczasowy charakter początkowej organizacji wojska. W chwilach, gdy cały naród chwyta za broń, gdy cały szereg jednostek, powodowanych, czy to poczuciem ofiarności, ambicją, czy też celami osobistemi, przyczynia się swą inicjatywą do dzieła ogólnego, gdy każdy stwarza sobie własny program działania, z braku ogólnych, ściśle ujętych dyrektyw nie może być mowy o skoordynowanym planie organizacyjnym. Stąd właśnie na początku zbrojeń powstał ten chaos działań, który staje dziś na przeszkodzie jasnemu i ścisłemu zbadaniu początków powstania jazdy naszej tych czasów. Dopiero późniejsze rozporządzenia i rozkazy Komisji Rządzącej unormowały prawem i przepisem ruch powstańczy i zahamowały stwarzanie „dzikich formacyj”, przyczyniających jedynie kłopot czynnikom kierowniczym.

W organizacji jazdy tych czasów uwzględnić należy dwa zasadnicze kierunki, które były wynikiem samej natury zbrojeń, nadały zaś tymczasowy charakter jeździe i zaciążyły na późniejszym jej rozwoju. Jednym z nich było pospolite ruszenie, którego przeżyta budowa, nieprzystosowana do warunków, zadecydowała o zawodzie pokładanych w nim nadziei Napoleona i wpłynęła na wytworzenie mało chlubnej opinji o ofiarności szlachty naszej. Regularne pułki były drugim rodzajem jazdy, który wyróżniał się metodami organizacji, choć czas jego powstania łączył się z epoką powstawania poprzedniej formacji...

Janusz Albrecht, Z dziejów jazdy Księstwa Warszawskiego
Przyczynek historyczno-organizacyjny do lat 1806-1808

Odtąd zaczęty zawód rycerski w ciągu lat siedmiu zatrzymywał go przy osobie cesarza. Zrazu przydzielony do piątego pułku jazdy polskiej, i w nim mianowany 4 stycznia 1807 podporucznikiem a 6 marca posunięty o stopień wyżej odznaczył się przy zdobyciu Tczewa i oblężeniu Gdańska i już d. 5 czerwca tegoż roku przeszedł do gwardji i lekkokonnej. Pod Frydlandem miał pod sobą ubitego konia. Po tych pierwszych doświadczeniach wojennych z oddziałem mało jeszcze wyćwiczonym wyciągnął z kraju w grudniu 1808 r. Brak sprawności wynagradzało wygórowane poczucie honoru. Dzięki temu zdobyta sława Somo-Sierry. W listopadzie 1808 r. Napoleon rozbijając siły powstańców hiszpańskich szedł na ich stolicę drogą najkrótszą przez góry Guadarrama. Gościniec wije się na długości pięciu kilometrów między urwiskami gór Cebollera i Barancal wąwozem Somosierra podnosząc się miarowo o 300 metrów. Od połowy tej drogi kilka tysięcy wojsk regularnych i ochotników i 15 dział w czterech baterjach broniło przejścia, kiedy rankiem 30 listopada wśród mgły gęstej rozpoczął się atak piechoty francuskiej. Mozolnie postępował on po zboczach gór, gdy nagle Napoleon (zbadawszy starannie pozycję nieprzyjacielską i wywiedziawszy się od zbiegów o obwarowaniach) rzucił trzeciemu szwadronowi lekkokonnego pułku gwardji, który w dniu tym był przy nim na służbie, między 11-ą a 12-tą z południa rozkaz uderzenia na stanowiska Somosierry.

Jak wziętą została ta „brama Madrytu" mimo zapory ognia obliczanego na 40 strzałów działowych i 4000 karabinowych na minutę opowiedział sam Niegolewski najwiarygodniej. Wróciwszy z wywiadów „szwadron dogoniłem kiedy już był wpadł do wąwozu i już był zabrał pierwsze piętro armat i pędził dalej bez najmniejszego zatrzymania się i bez żadnego porządku wojennego, któren dla cieśniny nawet był niepodobnym. Wszyscy pędzili wśród ogromnego ognia...

A. M. Skałkowski, PUŁKOWNIK NIEGOLEWSKI

W Mantui, legiony nasze otrzymały rozkaz udać się do Bolonii, ztamtąd znowu do Florencyi, a następnie do Liworno miasta portowego. Wsiadłszy na statki przewozowe, udaliśmy się do Porto Ferajo na zajęcie wyspy Elby, a w przeciągu jednego miesiąca wojska Francuzkie z nad Renu i legia Naddunajska, tamże za nami przybyła, zastawszy już gotowe rozkazy wsiadania na przygotowaną flotę i popłynięcia na wyprawę do wyspy San-Domingo, a gdy francuzi żywy przeciw temu czynili opór, polacy, wystawiając im przykład, ze swego poświęcenia się bez granic, dla sprawy zupełnie im obcej, a oraz piękny wzór posłuszeństwa wojskowego, najpierwsi wsiadali na okręty. Cała więc Legia Naddunajska, pod przewodnictwem Generała Władysława Jabłonowskiego (ktory po wielu świetnych czynach, swej waleczności na Antyllach umarł), popłynęła na tę nieszczęśliwą wyprawę, którą Generał Leclerc, szwagier pierwszego konsula dowodził; i która na tej pamiętnej dla nas wyspie, w morderczej wojnie z murzynami i w zabójczym klimacie prawie zupełnie wyginęła, a kości, fale Oceanu po odległych świata przestrzeniach rozniosły.

Ponieważ w skutek Lunewilskiego traktatu pokoju, znowu nadzieje nasze zniweczone zostały; były dowódzca legii Naddunajskiej Generał Kniaziewicz, tudzież Generał Sokolnicki i Fiszer, powrócili do swojego kraju, oczekując dogodniejszych widoków, okoliczności i lepszej może być kiedyś przyszłości Legja zaś 1-sza czyli Włoska odebrała znowu rozkaz powrotu do Lombardyi i tam się na nowo organizowała w Modenie stolicy księztwa tegoż imienia, gdzie siedem tylko bataljonów było uformowanych i postanowioną ją oddać w służbę nowo utworzonemu królowi Etruryi. Ale polacy stanowczo oświadzyli, że chcą tylko służyć Rzeczypospolitej Francuzkiej, lub Cyzalpińskiej, która ich uznała za swoich obywateli...

Piętnaście lat w legjonach. PAMIĘTNIKI KAZIMIERZA TAŃSKIEGO Jenerała b. wojsk polskich

Okres czasu obejmujący wypadki od utworzenia Księstwa Warszawskiego w r. 1807 aż do końca r. 1812, naleźy do najpiękniejszych epok historyi naszej. Wówczas to mężowie stojący u steru rządu zdołali pomimo ofiar i klęsk wojennych, urządzić admistracyą, sądownictwo, skarbowość, rozszerzyć oświatę, a przytem jeszcze wystawić kilkadziesiąt tysięcy wojska na żądanie cesarza Francuzów. W działaniach cywilnych mieli wszelką wolność, byleby tylko potrzebną ilość żołnierzy, koni i żywności dostarczyli cesarzowi Francuzów, Napoleonowi I. Lecz działania wojska polskiego zależały w kampanii roku 1807 i 1812 od rozkazów Napoleona. Wódz jego, książe Józef Poniatowski, nie mógł iść za własną myślą i natchnieniem. Pułki polskie wcielone do wielkiej armii, porozsyłane na rozmaite strony, nie miały tej nagrody, żeby ich oręż ważył na szali zwycięztwa. Wszystkie ich ofiary i poświęcenia tonęły w działaniach wielkiej armii Napoleona, a chociaż przezorni dowódcy korpusów francuskich wyprawiali Polaków na najcięższy ogień, na największe niebezpieczeństwa, jednakże prawie wszyscy historycy francuscy opiewając zwycięstwa i podboje swoich ziomków, pominęli, a raczej nie chcieli wspomnieć o czynach pułków polskich.

Jedna tylko kampania odbyta w r. 1809 przeciw wojsku austryackiemu i dla tego kampanią austryacką pospolicie nazywana, jest naszą wyłącznie; do jéj zasług, do jéj korzyści, żaden korpus, żaden marszałek francuski prawa rościć nie może. Ona tworzy w epoce Księstwa Warszawskiego odrębną, całość odznaczającą się zdolnością wodzów, męstwem żołnierzy i poświęceniem obywateli; ona przypomina trudy i zwycięstwa Czarnieckiego i świetny tryumf oswobodziciela Wiednia.

Rys historyczny kampanii odbytej w roku 1809 w Księstwie Warszawskiem ...